Het is een traditie, zelfs bijna folklore: het verkiezingsprogramma van VRT NWS, komende zondag van 10 uur tot middernacht. Van de eerste vroege kiezers tot de laatste getelde stemmen: je krijgt het allemaal te zien. Maar door aanpassingen aan het kiesdecreet verdwijnt zondag een kleurrijk stukje van die televisietraditie.
Nee, je nieuwe burgemeester staat zondagavond wellicht nog niet te blinken in het verkiezingsprogramma op tv
Gepubliceerd:
Verkiezingsshow met aanplakzuil en muziek
Tot diep in de jaren 90 van de vorige eeuw was het verkiezingsprogramma van VRT NWS een 'verkiezingsshow'. De grootste studio van het omroepgebouw, studio 5, werd leeggemaakt. Een schare journalisten maakte zich klaar voor analyses en interviews, er werd een bandje ingehuurd voor de 'dode momenten' en politici kwamen in groten getale naar de Reyerslaan, om er te reageren op de resultaten van de verkiezingen.
Typerend voor die periode was bijvoorbeeld de reactie van de toenmalige staatssecretaris voor Leefmilieu en Maatschappelijke Emancipatie Miet Smet (CVP) op de eerste doorbraak van Vlaams Belang, toen nog Vlaams Blok, op 24 november 1991: "Men zegt altijd dat de kiezer gelijk heeft. Wel in dat geval heeft men geen gelijk." Die reactie werd opgetekend door interviewer Gui Polspoel, op de vloer van de verkiezingsshow. Miet Smet werd er geflankeerd door Marc Eyskens en Jean-Luc Dehaene, omgeven door heel wat toeschouwers, sommigen onder hen zelf ook politicus.
De uitslagen werden geanalyseerd door politicoloog Kris Deschouwer. Computers bestonden nog niet, de televisie was het digitale tijdperk nog niet binnengetreden. De resultaten prijkten op een soort aanplakzuil, in kubusvorm, die trouwens ook kon draaien op zijn as, zodat vier verschillende uitslagen tegelijk konden worden geanalyseerd.
Digitaal én kleiner
De tv-studio is nu volledig digitaal, en is vooral ook veel kleiner geworden. In plaats van dat de politieke wereld zich naar de Reyerslaan begeeft, brengt VRT NWS nu verslag uit vanop alle mogelijke plaatsen. De journalisten zwermen uit naar grote en kleine gemeenten.
De politiek heeft zich ook aangepast. De eerste reacties worden niet meer gegeven in een interview in een tv-studio, maar worden nu nauwgezet geregisseerd en in scène gezet. Het liefst op een podium van een zaal vol enthousiaste militanten, die zelfs bij de grootste nederlaag de partijtop niet zullen afvallen. VRT NWS brengt daar verslag van uit, de politieke interviews komen pas daarna.
De resultaten worden getoond op een groot scherm in de studio, en vormen, zeker bij de gemeenteraadsverkiezingen, het geraamte van de uitzending. En tegen het einde van de uitzending worden al op heel wat plaatsen in Vlaanderen de nieuwe coalities aangekondigd. Meestal met een triomfantelijke reactie van de al dan niet nieuwe burgemeester.
Minder folklore door het kiesdecreet
Maar in 2024 valt ook dat weg. De procedure is veranderd. De onderhandelingen over een nieuwe meerderheid mogen voortaan pas beginnen de dag na de betekening van het proces-verbaal van de verkiezingsuitslag. En dat betekent dat in de meeste gemeenten de partijen pas met elkaar mogen beginnen te praten op maandag 14 oktober, en niet eerder. Vanaf dan krijgt de stemmenkampioen van de grootste partij in de gemeente het initiatiefrecht, en dat gedurende 14 dagen.
Partijen die eerder een coalitie aankondigen, hebben die procedure niet afgewacht. Op zondagavond is er officieel nog niemand die het iniatiefrecht mag nemen, dus kan er ook geen meerderheid worden gevormd. Wie die regels niet volgt, kan gestraft worden. Politici kunnen daardoor zelfs uitgesloten worden van een ambt in de gemeente.
De kans is dus heel groot dat we op zondagvond geen enkele burgemeester triomfantelijk zullen zien juichen met een nieuwe meerderheid. Behalve in de 19 Brusselse gemeenten, waar de regels van het nieuwe Vlaamse kiesdecreet vanzelfsprekend niet gelden.
Het nieuwe kiesdecreet heeft dus veel meer gedaan dan alleen maar de opkomstplicht afschaffen. Het heeft een hele reeks regels en procedures opgelegd op het niveau waar de politieke folklore vaak nog aanwezig was. Misschien was een modernisering wel nodig, maar net bij de gemeenteraadsverkiezingen kon ik die politieke folklore nog smaken.
Nog één tip: ga stemmen zondag. En doe dat, zoals altijd, 'voor de goei'. Ook die wens is een onderdeel van die folklore op verkiezingsdag.
