VN-baas Antonio Guterres, het ICJ of toch een klimaatactivist: wie wint Nobelprijs voor de Vrede in een wereld vol oorlogen?

Wie wint dit jaar de prestigieuze Nobelprijs voor de Vrede? Lijstjes met de meest waarschijnlijke kanshebbers worden elk jaar gemaakt, maar niet zelden komt het Noorse Nobelcomité toch met een verrassing op de proppen. 

Zo gek is dat niet, want een lijst met genomineerden waaruit we favorieten kunnen kiezen, is er niet.

Kanshebbers moeten wel degelijk formeel worden voorgedragen, maar hun namen worden niet altijd publiek meegedeeld. Of dat gebeurt of niet, is de keuze van de personen of instanties die iemand voorstellen.

Wat we wél weten, is dat er dit jaar 286 namen op de lijst zijn beland: 197 personen en 89 organisaties.   

Wie maakt de meeste kans? 

De nietsontziende oorlog in Gaza beheerst al ruim een jaar het nieuws. Ook het Noorse Nobelprijscomité zal daar niet naast kunnen kijken. 

Het lijkt niet onwaarschijnlijk dat de Nobelprijs voor de Vrede in de richting gaat van wie zich in het Midden-Oosten verzet tegen geweld en mensenrechtenschendingen, of zich inzet voor de vele slachtoffers die de oorlog maakt. 

Ze zouden een logische laureaat zijn: reddingswerkers, medisch personeel, hulporganisaties die met gevaar voor eigen leven hun werk blijven doen terwijl de bommen vallen. In Gaza zijn het voorbije jaar ziekenhuizen omsingeld en gebombardeerd. Honderden medische hulpverleners (500 volgens een VN-rapport dat dateert van juni) zijn al om het leven gekomen. 

Ook veel (burger)journalisten hebben hun activiteit in Gaza al met de dood moeten bekopen. Mogelijk kent het Nobelcomité de Vredesprijs aan hen toe, want ook in veel minder dramatische tijden figureerden personen en organisaties die ijveren voor vrije verslaggeving al in de lijstjes met kanshebbers. 

Bij de genomineerden is de 27-jarige Bisan Owda, die sinds het begin van de oorlog videoverslagen uit Gaza uitbrengt. "Dit is Bisan uit Gaza en ik leef nog", is de zin waarmee ze telkens haar video's begint. Haar beelden uit het belegerde Al-Shifa-ziekenhuis werden overgenomen door BBC News en Al Jazeera. Ook Motaz Azaiza en Hind Khoudary documenteren de Israëlische aanvallen op Gaza in video's en verslagen op sociale media.

Naast deze 3 jonge reporters is ook Wael Dahdouh voorgedragen, de belangrijkste correspondent van Al Jazeera in de Gazastrook. Hij verloor zijn vrouw, verschillende kinderen en een kleinkind bij de Israëlische bombardementen, maar zette desondanks zijn werk voort. 

Een keuze voor burgerjournalisten of hulpverleners in Gaza zou minder gevoelig liggen dan een vredesprijs voor het VN-agentschap voor Palestijnse vluchtelingen UNRWA, dat geldt als ruggengraat voor humanitaire steun aan Gaza.

UNRWA werd opgericht in 1949, een jaar nadat honderdduizenden Palestijnen werden verdreven of op de vlucht sloegen na de vorming van de staat Israël.

Sinds 1949 levert UNRWA basisvoorzieningen zoals gezondheidszorg, onderwijs en sociale dienstverlening aan geregistreerde Palestijnse vluchtelingen in Gaza, de Westelijke Jordaanoever en landen als Libanon en Jordanië. UNRWA heeft 30.000 mensen in dienst, van wie zo'n 13.000 in de Gazastrook.

Maar de organisatie kwam begin dit jaar in opspraak. Israël beschuldigde UNRWA-medewerkers ervan betrokken te zijn bij de aanval van Hamas op Israël. Verschillende landen, waaronder grote geldschieters als de Verenigde Staten, beslisten daarop hun financiering op te schorten. Het betekende een daling van de fondsen met meer dan de helft, op een moment dat de noden enorm waren.

Een internationaal onderzoek stelde intussen dat Israël geen bewijzen kon aanleveren voor zijn aantijgingen, al werden afgelopen zomer na een intern VN-onderzoek toch 9 medewerkers ontslagen wegens mogelijke betrokkenheid bij de Hamas-aanval. 

Antonio Guterres, secretaris-generaal van de Verenigde Naties, wordt wel vaker genoemd als kanshebber voor de Nobelprijs voor de Vrede.

Met een keuze voor het hoofd van de internationale organisatie die ijvert voor vrede en internationale samenwerking zou het Nobelcomité de nood aan samenwerking en verbondenheid in de verf zetten. Een 'veilige' keuze, zo lijkt het, al ligt ook dat dit jaar net even anders.

De VN werd opgericht na de Tweede Wereldoorlog en belichaamt zo de wereldorde die sindsdien is ontstaan, maar de laatste jaren sterk in beweging is. De VN heeft de voorbije jaren vaak het verwijt gekregen machteloos te staan tegen de oorlogen in Oekraïne, Soedan en Gaza. 

Toch heeft Antonio Guterres als symbool van de organisatie zich wel degelijk scherp uitgesproken tegen het geweld. En daarmee heeft hij met name Israël al meermaals tegen zich in het harnas gejaagd.

Dat gebeurde al kort na de aanval van Hamas, toen Guterres die in een bredere context van de jarenlange bezetting plaatste. Israël heeft Guterres de toegang tot het land ontzegd en zou zich dus geschoffeerd voelen door een Nobelprijs voor de Vrede voor Guterres. 

Misschien kiest het Nobelcomité niet voor (het hoofd van) de VN, maar voor een van haar vredesorganen, het Internationaal Gerechtshof (International Court of Justice of ICJ) in Den Haag. 

Door middel van het internationaal humanitair recht probeert de hoogste rechtbank van de Verenigde Naties om een oplossing te zoeken voor gewelddadige conflicten.

Het ICJ heeft de grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne veroordeeld. Dit jaar heeft het Israël maatregelen opgelegd om te voorkomen dat er een genocide plaatsvindt in Gaza. Dat deed het in de genocidezaak die Zuid-Afrika tegen Israël heeft aangespannen, en die Israël herhaaldelijk als ongegrond heeft afgedaan.

Ook een Nobelprijs voor de Vrede voor het ICJ, een keuze die normaal gesproken als onomstreden zou worden gezien, zou nu meer over de tongen gaan dan anders.

2024 is een jaar waarin verkiezingen worden gehouden in een recordaantal landen - overigens niet altijd democratische staten. De democratie zelf staat onder druk, in Europa maar ook wereldwijd.

Het Nobelcomité zou het belang van die democratie in de verf kunnen zetten door de Nobelprijs voor de Vrede toe te kennen aan het Bureau voor Democratische Instellingen en Mensenrechten. Dat is een orgaan van de OVSE, de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, de grootste regionale organisatie voor veiligheid ter wereld.

Het Bureau voor Democratische Instellingen en Mensenrechten steunt landen bij het bevorderen van mensenrechten en democratisering, en is een waarnemer bij verkiezingen in de 57 OVSE-lidstaten.

Overschaduwd door de conflicten in het Midden-Oosten en Oekraïne speelt zich ook in Soedan al bijna 2 jaar lang een meedogenloze oorlog af. Die heeft geleid tot een van de grootste humanitaire crisissen in de wereld. Er is sprake van hongersnood en massale sterfte onder burgers.

Om de aandacht te vestigen op de onderbelichte humanitaire crisis in Soedan, zou de Nobelprijs voor de Vrede kunnen gaan naar Emergency Response Rooms. Dat zijn lokale teams van vrijwilligers die medische en andere essentiële hulp verlenen aan miljoenen ontheemde en kwetsbare burgers.

Hun werk is onmisbaar op een moment dat veel internationale hulporganisaties het land hebben moeten verlaten.

En dan circuleren er ook nog een aantal opvallende namen, die al wel vaker opdoken in de lijstjes met kanshebbers. 

Bij de bookmakers waren de Russische oppositieleider Aleksej Navalny en de Oekraïense president Volodimir Zelenski lang populair. Maar Navalny, die stierf in een Russisch strafkamp, kan de prijs niet postuum krijgen. En Zelenski komt wellicht ook niet in aanmerking, als leider van een land in oorlog.

Duikt ook al vele jaren op in de lijsten met favorieten: David Attenborough. De Britse bioloog en documentairemaker ontpopte zich de voorbije jaren tot voorvechter voor het behoud van de biodiversiteit en de strijd tegen de klimaatopwarming.

Attenborough is 98 jaar. Heel veel tijd om hem te eren, heeft het Nobelcomité niet meer. Veel jonger - 21 jaar - is zijn medestander in de strijd tegen de klimaatopwarming Greta Thunberg. Ook haar naam wordt al verschillende jaren genoemd.

Staat ook op de lijst: Julian Assange, de oprichter van de klokkenluiderswebsite WikiLeaks, die dit jaar werd vrijgelaten uit een gevangenis in het Verenigd Koninkrijk. Hij zat jarenlang in de cel op verdenking van spionage, een aanklacht die de Verenigde Staten tegen hem hadden ingediend.

Een opvallende genomineerde is voorts Elon Musk, oprichter van Tesla en SpaceX en eigenaar van het socialemediaplatform X. Musk is door een Noors parlementslid voorgedragen als "verdediger van dialoog en vrije meningsuiting". Musk steunt de Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump, die trouwens ook al werd voorgedragen voor een Nobelprijs.    

Het Comité kan er ook voor kiezen de prijs een keer niét uit te reiken. Dat is 19 keer eerder gebeurd. Onder meer tijdens de Eerste en de Tweede Wereldoorlog was dat het geval (behalve in 1917, toen het Rode Kruis werd gelauwerd).

Het gebeurde voor het laatst in 1972.