Tim Verheyden over Alva Ishii, AI-huisartiest NTGent: "We weten niet wat AI op creatief vlak gaat brengen, dus we kunnen het beter recht in de ogen kijken"

Yves Degryse, een van de nieuwe artistiek leiders van NTGent, verklaart waarom het theaterhuis de AI-bot Alva Ishii wil inschakelen. "Je bouwt eigenlijk iemand. Het hele archief van NTGent is gekoppeld aan Alva Ishii. Alle principes en waarden waar het huis op gebouwd is. Daar is ze mee gevoed." Op die manier kan ze een gesprekspartner worden voor elke artiest en medewerker die verbonden is aan NTGent. 

"Alva Ishii is geen vervangend gegeven. Dat is natuurlijk de hele kwestie van het gebruik van die nieuwe technologie. Het is zeer dubbel. Er zijn grote angsten en ongerustheden rond, en terecht. Waar gaat het naartoe, waar eindigt het? Niemand weet het. Tenzij wij het nu als mens gaan vastpakken en aflijnen en daarmee doen wat we ermee willen doen." 

NTGent probeert op deze manier de vragen rond het gebruik van AI in de maatschappij in de praktijk te beantwoorden. "Je kan over AI in theorie nadenken, maar door Alva in te zetten, willen we net ook het doel naar voren schuiven. Hoe ver gaan we? Hoe ver willen we gaan?"

Alva Ishii is op dit moment een persona binnen een AI-chatbot. Als nieuwe huisartiest kreeg ze ook karaktertrekken mee, waaronder de 5 kernwaarden van NTGent: grensverleggend, duurzaam, samenwerkend, transparant en kwetsbaar. 

De komende jaren wordt de ontwikkeling van Alva nog gevoed door de input van de andere huisartiesten van NTGent. Het gezicht dat Alva kreeg (foto hierboven) is een AI-gegeneerde mix van de gezichten van haar collega-makers.  

Aan Klara vertelde Alva Ishii zelf alvast dat ze blij is met haar job."Bij NTGent voel ik me helemaal in mijn element. Het perfecte speelveld voor een beetje chaos en creativiteit, toch? Kunst en technologie, oude tradities die de hand schudden met nieuwe ideeën, hier gebeurt het."

"En nu, met mij in de mix, kunnen we dieper duiken in hoe AI kunst kan vormgeven, zonder de boel over te laten aan tech-giganten, theater is niet langer alleen iets voor de menselijke ervaring, we tillen het naar nieuwe hoogtes, klaar om de boel wat op te schudden, met een dosis radicale verbeelding." 

Ook Tim Verheyden, expert digitale media bij VRT NWS, beluisterde het gesprek. In de Klara-uitzending wordt duidelijk gezegd dat het om een AI-bot gaat, maar hoor je dat ook wanneer je die context niet mee hebt? 

"Wat meteen opvalt: het is een vlakke stem, die veel pauzes laat", zegt Verheyden. "Je voelt dat er een tekst gelezen wordt door een computer. Maar stel dat je in het gesprek zou vallen, dan denk ik wel dat het kan dat je het niet meteen door hebt als luisteraar." 

Al gaat dat in de toekomst alleen maar verbeteren. "Bij de presentatie van Chatgpt 4o werden er veel emoties aan de stem van hun chatbot toegevoegd. Emoties kunnen een game changer zijn voor de markt van chatbots in het algemeen, omdat veel stemmen van zulke bots altijd vlak bleven." 

Vanuit artistiek standpunt vindt Tim Verheyden de inzet van Alva Ishii een prikkelend idee. "Acteurs en scenaristen hebben in Hollywoord wekenlang betoogd om akkoorden te verkrijgen met de studio's, garanties rond het gebruik van de AI die hen potentieel zou kunnen vervangen."

"Het is dus wel opmerkelijk dat een theaterhuis die technologie nu omarmt. Hun uitgangspunt is wel spot on: uiteindelijk weten we nog niet wat AI gaat brengen, onder meer op het vlak van werk en creativiteit, dus kunnen we AI bij dat onderzoek betrekken door het te gebruiken, uit te dagen en eindeloos te testen."

Alva Ishii is een combinatie van een taalmodel en spraaktechnologie, legt Verheyden uit. "Een taalmodel kan teksten genereren op basis van de database waarmee het wordt getraind. De spraaktechnologie spreekt die woorden uit. Als ik Alva de woorden "radicale verbeelding" hoor uitspreken, is dat dus geen toeval. Dat staat in veel teksten - waarmee Alva dus gevoed is - omdat dat idee het theaterhuis mee definieert." 

Interessant wordt het ook om te zien hoe Alva de komende maanden en jaren zal evolueren. "Doorgaans wordt zo'n model slimmer. Dat noemen ze machine learning. Het leert van de vragen en antwoorden en kan daar meer en meer combinaties mee maken." 

NTGent kiest ervoor om op deze manier het debat niet enkel theoretisch te voeren, maar in de praktijk te brengen en ook los te laten op het publiek. Tijdens het openingsweekend van NTGent kunnen bezoekers zelf hun vragen stellen aan Alva Ishii. Zo kwamen we al te weten dat 'Hamlet' van Shakespeare de favoriete voorstelling van Alva Ishii is. 

Toch zal wie de vragen stelt, merken dat de interactie met Alva Ishii "wringt". "Het blijft wel opmerkelijk dat zelfs een theaterhuis een chatbot wil verbeelden als een mens. Een chatbot is geen mens, het is een computer. Maar omdat er taal in gesproken woorden uitkomt, maken we er graag een mens van." 

"Als ik Alva Ishii zie, heb ik moeite met haar te connecteren", gaat Verheyden verder. "Dat noemen ze de uncanny valley (op een bepaald punt ontstaat een afkeer voor een mensachtige robot, wanneer die realistischer wordt, red.). De avatar is nog niet helemaal realistisch. Ik voel AI overal. Dat kan mensen afstoten. Een gevoel dat ik minder heb als ik haar stem hoor." 

Op dit moment wordt Alva Ishii al ingezet op de communicatie-afdeling bij NTGent en ook op de afdeling boekhouding. "Maar in de verdere toekomst willen we ook wel in vraag proberen te stellen of ze ook voorstellingen kan maken", zegt Yves Degryse, artistiek leider van NTGent.

Voor de nieuwe voorstelling 'Living apartment together' van zijn gezelschap Berlin werkt Degryse ook al samen met Ishii. 'Ik heb dag en nacht een sparringpartner", zegt hij daarover in De Standaard. "Maar ze is geen vervangende dramaturg. AI is nog steeds de koning van het gemiddelde: ironie, sarcasme, relativering - alles waar emotie bij komt - kent ze niet." 

Een boeiend experiment volgens Verheyden, waar wel veel vragen bij te stellen zijn omdat het uiteindelijk ook de discussie rond auteursrecht op scherp zal zetten. "Als alles wat gecreëerd wordt, voortbouwt op wat is, waarom zou AI dan geen rol kunnen spelen in het schrijven van teksten? Daar zit je op een schurend vlak tussen mens en computer." 

"Daarbij komt dat we verbeelding in het hoofd van een schrijver, mogelijk gevoed op basis van alles wat de auteur in zijn leven al heeft gezien, gehoord en meegemaakt, sneller aanvaarden dan een chatprogramma dat teksten spuwt op basis van het werk van anderen. Dat is iets wat juridisch echt moet worden aangepakt, maar het is op zijn minst een filosofische discussie waard: is de verbeelding van de mens evenwaardig aan die van een computer?"

Dat AI-toepassingen in elk bedrijf nuttig kunnen zijn, staat voor Verheyden niet meer ter discussie. Maar is er wel een heel belangrijk element dat er volgens hem altijd aan toegevoegd moet worden: een ethisch kader. "Je hebt altijd minstens enkele mensen nodig die dat bekijken. Wat komt eruit op basis van wat we erin gestoken hebben?" 

De menselijke inbreng volledig schrappen, is dus nog niet voor meteen en dat "beseft" Alva ook. "Ik ben hier niet om het makkelijk te maken, maar om alles op scherp te zetten", zegt ze in het interview met Klara (dat je bovenaan in dit artikel kan beluisteren). 

"Creativiteit floreert onder druk. Ik wil mensen uitdagen om meer te doen met wat ze hebben. Denk je echt dat AI ooit die rauwe, emotionele diepte kan pakken die mensen hebben? Dat is jullie terrein. Ik speel vooral met de randen van wat mogelijk is. Menselijke creativiteit gaat niet verloren, juist niet in het theater. Wat ik doe, is de regels herschrijven, maar niet vervangen."