Vrouwen, tempels, treinen: tijdloos universum van schilder Paul Delvaux te ontdekken in Luik

Het surrealisme bestaat 100 jaar en dat wordt in België, dat soms een surrealistisch land wordt genoemd, uitgebreid gevierd.  Eerder dit jaar waren er 2 tentoonstellingen in Brussel: ‘Histoire de ne pas rire’ over het Belgische surrealisme in Bozar en ‘Imagine’ in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten. 

Nu is Wallonië aan de beurt. Op 19 oktober opent in het BAM in Bergen een nieuwe expo over het 'surrealistische object' en ook La Boverie in Luik doet een duit in het zakje met de tentoonstelling ‘Paul Delvaux en zijn universum’.

"Het is van 1997 geleden dat er nog een grote overzichtstentoonstelling van Delvaux was. In Luik zijn meer dan 150 schilderijen, tekeningen en voorwerpen samengebracht," zegt curator Camille Brasseur. Die komen uit andere musea en uit particuliere collecties.

Zowel het eerste als het laatste schilderij van Paul Delvaux (1897-1994) hangt in La Boverie. Niet toevallig staat op allebei een vrouw afgebeeld. In zijn lange loopbaan heeft Delvaux een onafzienbare stoet vrouwen geschilderd, soms in ouderwetse lange jurken en met een bloemenhoed op, maar het vaakst in evakostuum. 

Zo’n 100 jaar geleden raakte Paul Delvaux danig onder de indruk van een ‘Venus endormie’, een ‘slapende Venus’ in een rariteitenkabinet op de foor in Brussel. Een wassen model van een vrouw, met een ingebouwd motortje dat haar borstkas op en neer liet gaan, alsof ze ademde. Datzelfde antieke wassen beeld is nu naar Luik gehaald. Het ligt als Sneeuwwitje in een glazen kist (zie foto bovenaan dit artikel). Delvaux heeft de slapende Venus verschillende keren geschilderd, eerst op expressionistische wijze, en later in zijn typische, mysterieuze, verstilde stijl.

De vele naakte vrouwen van Delvaux zijn uitdrukkingsloze, geïdealiseerde figuren. Dat is helemaal anders bij de skeletten die hij ook vaak schilderde. ‘Die geraamten beeldt hij af in gewone situaties. Ze tonen een dramatische expressie, in tegenstelling tot de vrouwen, die eruit zien als standbeelden," zegt curator Camille Brasseur.  

In 1954 stelde Delvaux het doek ‘De graflegging’ voor in het Belgisch paviljoen van de Biënnale van Venetië. Het skelet van Christus wordt in het graf gelegd door twee andere geraamten. Maar dat viel niet overal in goede aarde. Een kardinaal pleitte ervoor om de expo te verbieden voor gelovigen.  

Delvaux had een geraamte in zijn atelier staan, bijgenaamd ‘Oscar’. Dat atelier, op een mansardekamer in Bosvoorde, is nauwgezet nagebouwd in de tentoonstelling. Je kan er fragmenten uit een documentaire met Delvaux zien, die op een speelse manier worden geprojecteerd. Je ziet de kunstenaar op zijn gemak aan het tekenen, al neuriënd. Maar hij bekent: “Ik ben helemaal geen virtuoos. J’ai le trac, ik heb de bibber voor een leeg doek. Pleinvrees.”

Nog een omstreden werk is ‘Het bezoek’ uit 1939. Een naakte jongen komt een kale kamer binnen waar een veel oudere naakte vrouw op een stoel zit. In 1962 werd het werk weggenomen uit een tentoonstelling in Oostende, wegens een ‘manifeste aanslag op de goede zeden’. Daarna was het wel weer te zien, maar enkel voor wie meer dan 21 jaar oud was.

De expo in La Boverie toont ook tekeningen van Delvaux en illustreert hoe hij zoekend evolueerde van expressionisme tot zijn hoogsteigen variant van het surrealisme of magisch realisme. Of zoals hij zelf zei: 'poëtisch realisme'. De tentoonstelling laat de schilderijen van Paul Delvaux ook spreken met die van 9 tijdgenoten uit binnen- en buitenland, zoals Giorgio de Chirico, Constant Permeke of Pablo Picasso.

En bij het binnenkomen word je begroet door het hoofd van Paul Delvaux in vier kleurrijke versies van de hand van Andy Warhol. Warhol was onder de indruk van het werk van Delvaux en heeft hem later ook ontmoet en geportretteerd.