Pauzeknop of ambitieus? Vlaams regeerakkoord blaast warm en koud over klimaat

"We leggen de lat hoog voor onze klimaatambities, maar waken erover dat de doelstellingen voor alle Vlamingen haalbaar en betaalbaar blijven." Dat staat in de algemene inleidende tekst van het Vlaamse regeerakkoord voor de komende 5 jaar.

Het woord 'klimaat' (al dan niet in een samenstelling) komt niet minder dan 162 keer voor in de ruim 200 pagina's lange tekst. De onderhandelaars hebben er dus duidelijk wel aan gedacht.

En toch. Heel wat mensen en organisaties die het klimaatbeleid volgen zijn kritisch. De engagementen zouden te vaag zijn, de klimaatmaatregelen onvoldoende. De Bond Beter Leefmilieu bijvoorbeeld had het over "een valse start van de Vlaamse regering" waarbij "de ernst van de milieu- en klimaatcrises niet wordt erkend".

Wat is het nu? 

Vlaanderen onderschrijft voluit het klimaatakkoord van Parijs, dat de opwarming van de aarde "ruim onder de 2 graden Celsius" wil houden en liefst op anderhalve graad. Daarvoor is dringend een scherpe daling van de uitstoot van broeikasgassen nodig. 

Anderzijds laat de nieuwe Vlaamse regering weten dat het "na een legislatuur met bijzonder veel Europese regelgeving rond energie en klimaat tijd is om deze wetgeving om te zetten vooraleer er bijkomende Europese regelgeving wordt opgemaakt." Volgens sommigen drukt de Vlaamse regering de pauzeknop in. 

Vlaanderen (en bij uitbreiding België) valt wat betreft de uitstoot-engagementen onder de Europese Unie. Die legt ons land een vermindering van 47 procent op tegen 2030, vergeleken met 2005. Maar Vlaanderen wil maar tot 40 procent gaan, voorlopig dan toch.

"Als blijkt dat we die 40 procent kunnen halen, dan zal Vlaanderen zijn klimaatambitie voor 2030 optrekken richting 47 procent", staat te lezen in het regeerakkoord.

Voor alle duidelijkheid: het gaat hier om de uitstoot in de niet-ETS-sectoren, zoals transport en verwarming van gebouwen. Industrie en energie worden apart berekend onder het systeem van de Europese emissiehandel (ETS).  

Tussen 2005 en 2022 daalde de uitstoot van broeikasgassen zoals CO₂, methaan en lachgas in de niet-ETS-sectoren met 17 procent in Vlaanderen, zo toont het meest recente rapport van Statistiek Vlaanderen .

Er is dus nog flink wat werk aan de winkel. Zelfs met een verdubbeling van het tempo komen we er niet. De 47 procent lijkt dus voorlopig een luchtkasteel. 

De Europese norm is bindend, maar Vlaanderen hoeft niet per se alles te realiseren met de reductie van broeikasgassen: het kan zijn tekort ook voor een deel afkopen. Het is een normale praktijk, maar het kost natuurlijk geld. En hoe meer je moet afkopen, hoe duurder het wordt. Het is de vraag hoe ver de nieuwe regering daarin wil/zal gaan.

Vlaanderen zal binnenkort sowieso met de andere partners (Wallonië, Brussel en federaal) moeten onderhandelen over een verdeling van de inspanningen, nu er een nieuwe Vlaamse ploeg is gevormd. Overigens zouden Wallonië en Brussel wel tot -47% gaan. Ter herinnering: er is ook nog de Klimaatzaak, waarin de rechter een stevige uitstootvermindering oplegde aan o.a. Vlaanderen. De vorige Vlaamse regering ging daartegen in beroep. 

Dat de Vlaamse vooruitzichten qua afbouw niet zo denderend zijn, heeft te maken met 2 belangrijke sectoren, gebouwen en transport. Het blijft de vraag hoe snel we daar winst kunnen boeken. 

De renovatieplicht wordt versoepeld. Een woning naar energielabel D brengen zal voldoende zijn, terwijl in de vorige regering sprake was van een geleidelijke verstrenging naar label C en B, tot zelfs het performante A op langere termijn richting 2050. 

"Beschamend", zo noemde de Gentse professor Bouwtechniek Nathan Van Den Bossche de sterke versoepeling vanuit klimaatoogpunt, onder meer omdat een energielabel D eigenlijk niet zo heel moeilijk te halen is in veel gevallen. "Het lijkt erop dat de Vlaamse regering alle ambities overboord gooit op deze manier."

"We willen het betaalbaar houden voor de mensen", pareert de nieuwe Vlaamse klimaatminister Melissa Depraetere van Vooruit. Ze denkt dat er meer vooruitgang kan worden geboekt op een andere manier dan door regels op te leggen voor een verstrenging. 

Depraetere wijst erop dat Vlaanderen gaat inzetten op een collectieve aanpak bij het renoveren, met een focus op de slechtst scorende woningen. "We gaan een turbo zetten op de slechtste labels, E en F, en zorgen dat we daar massaal mensen gaan helpen en gaan renoveren." 

De Vlaamse regering wil dat onder meer doen in de vorm van groepsaankopen met als prefinanciering 'Mijn Verbouwlening' (waarbij mensen geholpen worden om het nodige kapitaal te vinden, red.). Er komen ook "renovatiemasterplannen" voor appartementsgebouwen. 

Tegelijk zou het meer moeten lonen om te verwarmen op elektriciteit met een warmtepomp. Daarvoor zou elektriciteit als energiebron geleidelijk in prijs moeten zakken tegenover fossiele brandstoffen zoals gas. "Een Vlaamse taxshift", staat te lezen in het regeerakkoord. Om mensen aan te moedigen om beter te renoveren dan energielabel D, wordt een "stimulerend beleid" beloofd. 

Volgens Pieter Vingerhoets van het onderzoeksinstituut VITO/EnergyVille kan een belastingverschuiving een groot verschil maken, afhankelijk natuurlijk van hoe groot ze wordt. 

Ook voor onze verplaatsingen is het plaatje verdeeld.

• Er komt een jaarlijkse verkeersbelasting en eenmalige BIV (belasting bij aankoop) voor wie een elektrische auto koopt. Wie nu een elektrische auto koopt, is daar nog van vrijgesteld als stimulans. 

• De premie van 5.000 euro bij aankoop van een (goedkopere) elektrische auto wordt stopgezet. 

• We zullen langer een voertuig op fossiele brandstoffen kunnen aankopen. Eerst was 2029 vooropgezet als uiterste datum, maar dat wordt nu 2035. Zoals in Europa, maar het is wel opnieuw een signaal dat er niet zoveel haast is met het afbouwen van rijden op fossiele brandstoffen. 

• In die optiek valt ook het uitdoven van de lage-emissiezones (LEZ's) in steden als Antwerpen en Gent op. Er komt geen verdere verstrenging, waardoor je er zal kunnen blijven rondrijden met een Euro 5 (diesel) of Euro 2 (benzine). 

• Anderzijds wil de nieuwe Vlaamse regering fors investeren in De Lijn om het openbaar vervoer zo opnieuw aantrekkelijker te maken. De bussen moeten vergroenen, en tegelijk zou een hoger aantal reizigers moeten betekenen dat het aantal auto's op de weg daalt. 

Zoals eerder gezegd wil Vlaanderen een taxshift bewerkstelligen waarbij groene elektriciteit geleidelijk goedkoper wordt dan fossiele brandstoffen. De vraag is of dat gaat lukken.

Verder blijft hernieuwbare energie een belangrijke rol spelen. "Tegen 2030 verhogen we de ambities inzake hernieuwbare energieproductie fors tot een geïnstalleerde capaciteit voor wind tot 2,8 GW en voor zon tot 10 GW. We zetten in op netversterking en opslagcapaciteit." Hoe haalbaar die ambitie is, zal eveneens nog moeten blijken. 

Kernenergie zal een belangrijke rol blijven spelen om onze ambitie voor koolstofvrije en betaalbare stroom waar te maken, staat in het regeerakkoord. Daartoe worden "de mogelijkheden rond kleine, modulaire reactoren in Vlaanderen onderzocht." 

Ook bossen helpen om de uitstoot naar beneden te halen. "Onze bossen geven we zuurstof. We beschermen waardevolle bossen en blijven kordaat optreden tegen illegale boskap", staat er te lezen in het regeerakkoord. 

Naast de directe klimaatmaatregelen om de uitstoot van broeikasgassen te doen dalen, zijn er ook de indirecte maatregelen die te maken hebben met adaptatie. Daarbij passen we ons aan aan de nieuwe realiteit van een klimaatverandering die een steeds grotere impact heeft. 

Zo is er de Blue Deal om ons waterbeheer te verbeteren. Als het hard regent, zou water beter en sneller moeten worden afgevoerd, maar natte natuurgebieden zouden het water ook beter moeten vasthouden bij lange droge periodes. Er wordt wel verder geïnvesteerd in de Blue Deal, maar minder dan onder de vorige regering. Natuurpunt is erg kritisch en zegt dat de Vlaamse regering "de botte bijl hanteert in de Blue Deal".

Ook ontharden helpt. Daarover zegt het regeerakkoord dat Vlaanderen "blijft inzetten op ontharding". De bouwshift moet ervoor zorgen dat er minder open ruimte wordt ingenomen door gebouwen en verharding, met als doel "0 hectare per dag in 2040." 

De Bond Beter Leefmilieu (BBL) is teleurgesteld. "Als zelfverklaarde underdog wil Vlaanderen vooral af van Europese afspraken en doelstellingen, in plaats van de problemen onder ogen te zien en oplossingen te bieden", zegt beleidscoördinator Benjamin Clarysse.  

"Alle signalen staan op rood voor de leefmilieu-, klimaat- en natuurdoelstellingen, maar nog heeft deze ploeg de les blijkbaar niet geleerd", aldus nog Clarysse. "Erger nog: de regering is van plan om bestaand klimaatbeleid af te zwakken of uit te stellen. Een signaal aan de burger dat de verplichtingen even goed kunnen worden teruggedraaid." 

"Waarom communiceert de nieuwe Vlaamse regering niet eerlijk dat ze met de huidige beleidsmix niet aan de -40 procent geraakt en het regeerakkoord niet de maatregelen bevat om er te raken", vraagt Matthias Bienstman, hoofd communicatie aan het kabinet van federaal klimaatminister Zakia Khattabi, zich af op X.  

Bioloog Dirk Draulans vat het als volgt samen in Knack: "Er staan prachtige volzinnen over de noodzaak van de strijd tegen de klimaatopwarming in de tekst, maar als het gaat om maatregelen om die strijd te voeren is het allemaal veel cryptischer."

Melissa Depraetere noemde het nieuwe Vlaamse klimaatbeleid in De Afspraak "superambitieus". "Het gaat over 5 jaar en er kan van alles gebeuren."