De boeken van de week: Stefan Hertmans over vriendschap, prikkelende weetjes van Pieter Gaudesaboos en vrouwen in het verzet in Antwerpen   

Stefan Hertmans trok zich terug in het boswachtershuisje op het kasteeldomein van Gaasbeek voor het schrijven van 'Dius' (uitgeverij De Bezige Bij), een roman over een bijzondere vriendschapsband tussen een docent en een student.

Hertmans liet zich inspireren door het middeleeuwse Egidiuslied over een ridder die treurt om de dood van zijn vriend en ook door Egidius De Blaeser die in 1768 ongelukkig ten val kwam in Beersel en daar herdacht wordt met een kruisbeeld.

In de roman maken we kennis met Dius, student aan de kunstacademie. Op een dag staat hij aan de deur bij Anton, zijn docent kunstfilosofie. Hij vraagt hem om zijn vriend te worden. "Daar kantelt alles voor beide mannen. Het is het begin van een verhaal dat vele rare en spannende wendingen zal nemen", vertelt Stefan Hertmans op Klara.

Er is tussen de 2 mannen niet alleen een hiërarchische kloof, maar ook een leeftijds- en karakterverschil. De kunstzinnige Anton is de denker, een typische docent, die alles over kunst weet. Dius is de creatieve doener. "Zo’n kerel van 20 – 25 jaar die overal los doorgaat en daardoor ook voor een stuk alleen komt te staan." De som van de twee is alles waarvoor kunst staat: iemand die maakt en iemand die ontvangt.

Dius en Anton worden vrienden en samen brengen ze veel tijd door in een oude commanderij waar ze proberen in een andere tijd te leven. Ze vinden elkaar in hun bewondering voor de melancholie van de 16e-eeuwse renaissanceschilders en polyfone muziek. Hertmans: "Melancholie is een vitale kracht, niet te verwarren met nostalgie. Melancholisch kijken is naar je eigen leven kijken alsof je een film zou zien. Je weet: dit is nu bezig." 

Anton staat zwakker in het leven dan Dius en daardoor verandert de verhouding. De student is uit één stuk gehouwen, de docent is versplinterd door zijn denken. De vriendschap wordt op de proef gesteld - het komt op een bepaald moment tot een vechtpartij - maar houdt stand omdat Anton en Dius weten dat ze van elkaar afhankelijk zijn.

"Vriendschap tussen 2 mannen kan heel passioneel zijn", getuigt Hertmans. Hij spreekt uit ervaring: hij liet zich voor deze roman inspireren door een persoonlijke vriend, van wie hij de naam niet prijsgeeft. 

Historicus Nico Wouters staat aan het hoofd van het Studiecentrum voor Oorlog en Maatschappij (CegeSoma). Voor het boek 'Stad in verzet. Antwerpen tijdens de Tweede Wereldoorlog' (uitgeverij Lannoo) verzamelde hij een team historici. Het resultaat is een brede blik op de geschiedenis van het verzet, met aandacht voor de rol van vrouwen. 

'Stad in verzet' focust op Antwerpen. "Als je het verzet in zo’n grote, complexe stad gaat bestuderen, dan kan je ook iets zeggen over het verzet in heel Vlaanderen", licht Wouters toe op Radio 1. "Je hebt een paar heel belangrijke elementen in Antwerpen: veel Duitse militairen, een wereldhaven, een sterke industrie, een grote Joodse gemeenschap, de collaboratie en een sterk stadsbestuur - onder leiding van oorlogsburgemeester Leo Delwaide - dat heel ver gaat in de samenwerking met de Duitse bezetter."

In 1940 is er nauwelijks openlijk verzet, maar een aantal groepen bereidt het wel voor. Vooral gedemobiliseerde militairen gaan zich organiseren en vormen uiteindelijk het Geheim Leger. Er zijn ook een paar liberale netwerken. De NKB – de Nationale Koninklijke Beweging, een extreemrechtse, sociale organisatie voor militairen -  wordt aanvankelijk niet verboden door de bezetter. Ook de communisten kunnen in 1940, door het niet-aanvalsverdrag tussen Hitler en Stalin, nog half openlijk optreden. In oktober 1942, wanneer niet alleen Joden, maar ook werkweigeraars worden opgepakt, breidt het verzet snel uit. 

Michèle Corthals (UA) is een van de co-auteurs van 'Stad in verzet'. Zij voert onderzoek naar de rol van vrouwen in het verzet. Hun aandeel is onderbelicht gebleven in de geschiedschrijving, en dat heeft te maken met hun achtergestelde maatschappelijke positie.

"Vrouwen zijn terug te vinden in alle verzetsgroepen, zowel inlichtingsnetwerken als sabotagegroepen. Maar ook om wapens te verzamelen", vertelt Michèle Corthals. Heel veel vrouwen die actief zijn in het verzet doen dat samen met hun echtgenoot, vader of broer. "In mijn onderzoek is ongeveer de helft gehuwd".

Een belangrijke bron voor dit onderzoek zijn de officiële erkenningsdossiers van na de oorlog. Maar veel vrouwen vragen die erkenning niet aan en daardoor duiken ze niet op in de archieven. "Een illustratie van hun ondergeschikte rol."

In 2022 ontving Pieter Gaudesaboos de Boon literatuurprijs voor 'Een zee van liefde'. In zijn nieuwe prentenboek 'Hoe maak je dat?' (uitgeverij Lannoo) beantwoordt hij vragen van nieuwsgierige kinderen (vanaf 8 jaar). Voor de tekeningen zorgt hij zelf, de interessante weetjes komen van uitvinder Bart Rossel. 

Pieter Gaudesaboos kreeg het idee voor dit boek tijdens een wandeling."We liepen langs een grote stapel suikerbieten en mijn dochters wilden weten hoe ze daar suikerklontjes van maakten", vertelt hij op Klara. Van het een kwam het ander: Gaudesaboos koos 10 banale voorwerpen (tennisballen, cornflakes, chocolade, vuurwerk, zeep, munten, kerstballen, poppen, kauwgom en verf) en onderzocht hoe die gemaakt worden. 

Wetenschapper Bart Rossel kreeg de opdracht om het productieproces weer te geven in 8 stappen. "Voor cornflakes en een tennisbal ging dat makkelijker dan voor een plastic pop." Een saai non-fictieboek mocht het niet worden en daarom heeft Pieter Gaudesaboos er verhalen bij verzonnen. Het boek is een combinatie van wetenschap en fantasie.

'Hoe maak je dat?' is een reis naar 10 fabrieken. "In mijn fantasie staan die dan over de hele wereld. Je ziet ook iedere keer een andere sfeer en het ziet er uit zoals een pretpark. Alles is heel groot en spectaculair", licht Pieter Gaudesaboos toe.

De weetjes zijn niet alleen historisch correct, maar ook vaak grappig of absurd. Zo geeft Gaudesaboos mee dat de witte tennisbal geel werd na de komst van de kleurentelevisie. En dat er elk jaar 360 miljoen tennisballen van de band rollen, omgerekend 11,5 tennisballen per seconde. "Dat soort zeer banale weetjes prikkelt mijn fantasie en dan heb je plots een pagina met 11,5 tennisballen op."

Wereldwijd worden talloze families en vriendengroepen verscheurd door polarisatie. Tijdens de coronapandemie komt het ook tot een breuk tussen de Nederlandse auteur Marthe Walter en haar moeder. 'Ik wil gewoon mijn moeder terug' (uitgeverij Atlas Contact) is haar persoonlijk verhaal.

De relatie tussen Walter en haar moeder loopt in 2021 spaak door een meningsverschil over de vaccinaties tegen covid. Tot dan bekeken ze de wereld op dezelfde manier en stemden ze zelfs op dezelfde politieke partij.  "Het is begonnen met de twijfel over het vaccin. Toen werd ze antivaxer en kwamen de complottheorieën. Dat is best snel allemaal gegaan. Corona werkte als een snelkookpan: de thema’s waren er misschien al, maar kwamen sneller boven", vertelt Marthe Walter op Radio 1. 

Ze vergelijkt polarisatie met het ontstaan van eilandjes waartussen de verbinding weg is. "Polarisatie is wij-zij-denken en komt voort uit een onveiligheidsgevoel. Veiligheid is een basisbehoefte die je kan invullen door bijvoorbeeld aan te sluiten bij een groep. En als je dan net twee verschillende groepen kiest, dan drijf je uit elkaar."

Door polarisatie zie je enkel nog de verschillen en niet meer de overeenkomsten. "Ik kende mijn moeder nog, maar ik herkende haar niet meer in ons denken over de wereld, en daar is een serieuze breuk ontstaan." Haar moeder belandde in een soort tunnel: ze volgde de reguliere media niet meer en verwees naar platformen waar complottheorieën welig tierden. 

Samen met haar broer en zus onderneemt Marthe Walter actie om hun moeder terug te winnen. Op een bepaald moment proberen ze zelfs haar cookies te wissen en zo de algoritmes aan te passen. "Je gaat uit liefde de grenzen verleggen om iemand te proberen te redden." 

Dankzij therapie kan Walter de situatie van op een afstand bekijken en onderzoeken wat haar aandeel in de breuk is. Na 10 maanden is er opnieuw contact met haar moeder. "We hebben het uitgepraat. We proberen het niet meer te hebben over wat nu de waarheid is." Conclusie van Marthe Walter: je stopt de polarisatie door te kiezen om niet te polariseren. "Het is iets actiefs, een werkwoord: een persoon is meer dan zijn overtuigingen." 

Invasieve exoten veroorzaken schade en daarom vernietigen we ze. Ondertussen kraakt de bio-industrie in zijn voegen om aan de vraag naar vlees te voldoen. Een paradox. De Nederlandse culinaire journalist Joël Broekaert doet een bijzonder voorstel, een prikkelend gedachte-experiment: zet die exoten op het menu en 'Eet eens een wasbeer' (uitgeverij Atlas-Contact).

"Een exoot is een plant- of diersoort die op een onnatuurlijke manier - door menselijk handelen - in een ecosysteem terechtgekomen is waar hij in principe niet thuishoort. Wanneer die soort zich vervolgens succesvol voortplant, dan noemen we die invasief", licht Joël Broekaert toe op Radio 1.

"Normaal vormt dat geen probleem, maar in de realiteit gaat dat vaak gepaard met schade aan de inheemse soorten in de natuur, de infrastructuur en de landbouw." Voorbeelden van invasieve exoten zijn de grijze eekhoorn, de wasbeer, de muskusrat, de stierkikker, de rivierkreeft, de halsbandparkiet en de schildpad. 

De Europese Unie heeft een lijst opgemaakt met schadelijke soorten die bestreden moeten worden. Elke lidstaat is verantwoordelijk voor het inperken van de toename van die problematische soorten. De handel, het kweken en bezitten ervan is verboden. 

'Eet eens een wasbeer' is vooral bedoeld als een prikkelend gedachte-experiment: Broekaert nodigt de lezer uit na te denken over wat hij wel en niet eet. "Jaarlijks eten we 6 miljoen varkens die in erbarmelijke omstandigheden worden grootgebracht. Die exoten zijn gewoon prima vlees dat we in de verbrandingsoven gooien.". 

Persoonlijk is Broekaert verlekkerd op de halsbandparkiet. "Echt heerlijk. Bijna geen werk aan: even braden, dan in de oven, mooi rood eten. Echt een heel culinair vogeltje." En ook de wilde wadoesters en stierkikkers zijn volgens hem best lekker. Qua voedselveiligheid is een exoot in veel gevallen niet onveiliger dan het andere wild dat gegeten wordt. "Bij al die bijkomende risico’s geldt: als je het 'platbakt', verhit, gaat het allemaal dood."