Deze week raakte bekend dat de N-VA en Vooruit bij de onderhandelingen voor een Vlaamse regering hun heil zoeken in een kleiner parlement, een keuze die kleinere partijen minder kansen zou geven. Ook in het verleden heeft de wetgever wel eens aan de kieswetten gesleuteld met de bedoeling de (wild)groei van kleine partijen af te remmen door de grote partijen te bevoordelen. Nu is de vraag of een grote partij, zoals Vlaams Belang, daar ergens in Vlaanderen van zou kunnen profiteren.
D'Hondt en Imperiali
Zegt de naam Pierre Guillaume Imperiali des Princes de Francavilla u iets?
Meestal ging hij door het leven als Pierre Imperiali, en hij was van 1912 tot 1925 volksvertegenwoordiger voor de Katholieke Partij in het arrondissement Hoei-Borgworm. Maar Imperiali is vooral bekend geworden omdat hij zijn naam gaf aan het zetelverdelingsysteem dat wordt gebruikt bij gemeenteraadsverkiezingen. Dat is trouwens niet het enige zetelverdelingsysteem dat in ons land wordt gebruikt.
Sinds 1900 gebruiken we in ons land bij alle andere verkiezingen het 'systeem-D'Hondt'. De ontwerper ervan, Victor D'Hondt, was eind negentiende eeuw in Gent politiek actief voor de Katholieke Partij, die het (in Gent) onder het meerderheidsstelsel systematisch moest afleggen tegen de liberalen. Om die reden was D'Hondt ook een sterk voorstander van een verkiezingssysteem met een evenredige vertegenwoordiging.
Om een werkbare meerderheid tot stand te kunnen brengen, is een volledig evenredige verdeling niet altijd even efficiënt, vinden de politici tegen het einde van de 19de eeuw
Wetstraatwatcher Ivan De Vadder
In 1882 ontwikkelde hij een zetelverdelingsmethode die de zetels proportioneel over de partijen verdeelt. Het systeem-D'Hondt werd dus voor het eerst gebruikt bij de parlementsverkiezingen van 1900 en wordt intussen ook in verschillende andere Europese landen gebruikt.
Maar om een werkbare meerderheid tot stand te kunnen brengen, is een volledig evenredige verdeling niet altijd even efficiënt, vinden de politici tegen het einde van de 19de eeuw. En dus worden na de Eerste Wereldoorlog, op het moment dat het algemeen stemrecht wordt geïntroduceerd en meer partijen het licht zien, voorstellen gedaan om het systeem-D'hondt, bij gemeenteraadsverkiezingen, te vervangen door een systeem dat grote partijen bevoordeelt.
Verschillende wetsvoorstellen worden ingediend, met onder meer, op 9 november 1920, een voorstel door Kamerlid Pierre Imperiali, dat enkele maanden later, in januari 1921 wordt goedgekeurd.
Grote partijen, grote voordelen
Hoe groot is het voordeel nu voor grote partijen in het systeem-Imperiali?
Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 1970 blijkt dat 15% van de homogene meerderheden niet kan rekenen op de absolute meerderheid van de stemmen. Bij de verkiezingen van 1976 groeit dat percentage tot 34,8%. Het meest sprekende voorbeeld is misschien wel de score van de CVP bij de lokale verkiezingen van 1988 in de Antwerpse gemeente Kalmthout. Daar volstaat een score van 38,15 % om de CVP 52 % van de zetels te bezorgen. Intussen is de wereld wel veranderd en vaak zijn er sowieso meer partijen. Het aantal absolute meerderheden is dan ook flink gedaald.
Maar het systeem-Imperiali blijft ook nu de grote partijen een zetje in de rug geven. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2000 haalt in het West-Vlaamse Houthulst de grootste partij 10 van de 19 zetels met 44% van de stemmen. En in het Vlaams-Brabantse Kapelle-op-den-Bos haalt de grootste partij 10 van de 19 zetels met 42 % van de stemmen. Het zijn de gevolgen van het telsysteem-Imperiali dat nog altijd wordt gehanteerd bij gemeenteraadsverkiezingen.
Dat zijn heel lage percentages, maar de Ieperse uitslag uit 2000 illustreert een politiek 'publiek geheim': een stempercentage van ongeveer 47% volstaat meestal om aan de grootste partij een volstrekte meerderheid (in dit geval 19 op 33, of bijna 58%) van de zetels op te leveren.
Kan Vlaams Belang op eigen kracht het cordon breken?
En dus is de vraag: kan Vlaams Belang ergens op eigen kracht, maar met de hulp van het systeem-Imperiali, de absolute meerderheid halen?
Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 zijn er twee gemeenten waar Vlaams Belang de grootste partij was: Ninove, met 40% voor Forza Ninove, en met 26,2% in Denderleeuw. Bij de Vlaamse en federale verkiezingen in juni 2024 haalt Vlaams Belang in Ninove weliswaar iets minder dan 40%, maar onder meer in Hulshout, Houthulst, Oostrozebeke, Balen, Laakdal, Herselt, Geraardsbergen, Denderleeuw of Langemark-Poelkapelle overtuigt de partij heel wat kiezers, soms tot één derde van de bevolking.
Toch betekent het dat de partij van Guy D'Haeseleer in Ninove nog altijd 7 tot 8 procentpunt moet groeien om een absolute meerderheid te halen, ondanks het systeem-Imperiali. En dat de partij in geen enkele andere Vlaamse gemeente een meerderheid zal kunnen vormen op eigen kracht. Daarvoor zal de partij één of meer partners nodig hebben, en voorlopig blijft die deur bij de andere Vlaamse partijen - ook bij de N-VA die principieel tegen een cordon sanitaire rond Vlaams Belang is - stevig gesloten.
