Met nog vochtige voeten rechts afslaan: Oostenrijk trekt naar de stembus

5 jaar geleden is het intussen, dat de Oostenrijkers nog eens naar de stembus trokken voor nationale verkiezingen. De huidige regering heeft de volledige rit uitgezeten, wat in Oostenrijk alweer even geleden was. Alleen is de bestuurder halfweg noodgedwongen vervangen en dat terwijl de rit net rond die persoon draaide.

Want 5 jaar geleden haalde Sebastian Kurz, de wonderboy van de Oostenrijkse politiek, een verpletterende overwinning. Zijn ÖVP haalde na een turbulente regeerperiode met de radicaal-rechtse FPÖ, die ten onder ging aan schandalen, toen 38 procent van de stemmen.

De radicaal-rechtse FPÖ was immers verwikkeld geraakt in het 'Ibizaschandaal', waarbij aan het licht kwam dat de partij bereid was - kort samengevat - via een Russische omweg goed nieuws over zichzelf te laten verspreiden. Het geheel werd gefilmd en werd in 2019 openbaar gemaakt. Kurz - zelf ook niet geheel onbesproken - blies de regering met de FPÖ op en kon als ongeschonden alternatief door.

De jongste kanselier ooit won de verkiezingen met de vingers in de neus en sloeg een totaal andere richting in: hij bouwde een regering met de andere verkiezingsoverwinnaar, de Groenen. Van radicaal-rechts naar ecologisch links: voor Kurz geen onoverbrugbare spreidstand.

Maar ook deze regering zou niet schandaalvrij zijn. Alleen kwam de jonge populaire kanselier zelf in het vizier. Zo pleegde hij meineed in een zaak rond politieke benoemingen en kwam aan het licht dat hij in zijn begindagen als politicus een krant omkocht om positief over hem te berichten.

Eerder waren er ook al de 'versnipperaar-affaire' - waarbij Kurz harde schijven van zijn ministerie liet vernietigen kort na de val van de regering door een medewerker onder een valse naam - en de te hoge verkiezingsuitgaven. Samengevat hing er altijd wel een zweem van corruptie rond Kurz, maar nu werden de geruchten wel heel concreet.

Het was uiteindelijk onder druk van de Groenen, de coalitiepartner, dat Kurz opstapte. Een paar maanden later kondigde hij aan dat hij zich volledig uit de politiek terugtrok. Intussen is Kurz veroordeeld tot acht maanden voorwaardelijke cel.

De nieuwe sterke man van de ÖVP heet Karl Nehammer, de huidige kanselier. Electoraal verdwenen samen met wonderboy Kurz ook een groot deel van de kiezers van de ÖVP. De hoogvlucht van de 'Volkspartei' lijkt voorbij, onder Nehammer en met de slogan 'het midden' valt de ÖVP weer min of meer op haar kernpubliek terug.

Kurz had zijn populariteit grotendeels te danken aan zijn karakter en zijn harde migratiestandpunten. Hij werd populairder door de "omgekeerde Angela Merkel" te zijn: terwijl de Duitse Bondskanselier "Wir schaffen das" zei, zei hij vanuit Oostenrijk het omgekeerde. Hij slaagde erin om op die manier de FPÖ af te houden als grootste partij in Oostenrijk.

Nu Kurz weg is, is de FPÖ helemaal terug. Het Ibizaschandaal is intussen al even achter de rug, de meest recente schandaalpartij is nu de ÖVP. De 10 procent die de ÖVP dreigt te verliezen, gaat grotendeels naar de rechts-radicalen. De partij van de wel erg radicale Herbert Kickl staat op dit ogenblik nipt op kop in de peilingen, net voor de ÖVP. 

Naast de vertrouwde felle migratiestandpunten heeft de FPÖ vooral tijdens de coronaperiode fors aanhang gewonnen. Oostenrijk was met het ski-oord Ischgl een van de bakermatten van de verspreiding van covid door Europa. Maar het land is evengoed een van de landen met de meeste anti-vaxxers en corona-ontkenners op het continent. Toen de regering vaccins wou verplichten, sprong de FPÖ op de kar van de vrijheid. Het legt hen tot op de dag van vandaag geen windeieren.

Lange tijd leek Oostenrijk af te stevenen op een strijd tussen 3 partijen om de grootste te worden. Naast de FPÖ en de ÖVP leek ook de SPÖ opnieuw mee te dingen om de grootste te worden. De sociaaldemocraten zitten al sinds de opmars van Kurz in de oppositie en slaagden er nooit echt in groter te worden.

Maar nu zowel de ÖVP als de FPÖ met een duidelijk etiket van 'fraude en misbruik' rondlopen en de Groene coalitiepartner van de ÖVP zoals overal in Europa klappen krijgt, leek de SPÖ het momentum mee te hebben. Groter worden dan de ÖVP leek lange tijd vrij zeker, de FPÖ leek moeilijker in te halen.

Maar de laatste weken lijkt de kans dat de SPÖ op plaats 1 of 2 terechtkomt, fel afgenomen. En dat heeft ontegensprekelijk te maken met de recente overstromingen in Oostenrijk. Storm Boris deed de rivieren in onder meer het grote Neder-Oostenrijk op sommige plaatsen hoogtes bereiken die maar 1 keer in een eeuw voorkomen.

Niet dat de gemiddelde kiezer dat de SPÖ kwalijk neemt, maar het momentum was aan de bestuurders. Zowat alle partijen hebben de voorbije 2 weken de campagne grotendeels geschrapt, omdat het ongepast leek campagne te voeren, terwijl mensen met hun voeten in het water stonden en dorpen bijna weggespoeld werden. 

In de plaats kwam de ellende en de reactie daarop. Het was vooral kanselier Nehammer van de ÖVP die op die manier in de kijker liep. De kanselier trok de laarzen aan, maakte inschattingen van de situatie, probeerde de crisis te managen en mocht miljoenen beloven voor de heropbouw.

Terwijl de campagne stil lag, was hij dagelijks in het nieuws. Het lijkt hem een "Schröder 2002-moment" op te leveren: de oud-kanselier van Duitsland, Schröder, haalde bij de verkiezingen in 2002 een duidelijk beter resultaat dan verwacht, omdat hij met de laarzen aan naar overstroomde gebieden langs de Elbe trok, terwijl zijn voornaamste uitdager toen op een familiefeest zat.

Al mogen we dat volgens andere politologen ook niet al te groot zien. De overstromingen vonden te dicht bij de verkiezingen plaats om de stemintenties nog helemaal overhoop te gooien. Maar de beperkte impact leidt wel degelijk tot beperkte verschuivingen: je ziet inderdaad de ÖVP van kanselier Nehammer wat sterker worden, de afstand tot de FPÖ beperken, terwijl de SPÖ het net iets slechter gaat doen in de peilingen. Hierdoor doen enkel de FPÖ en ÖVP nog mee om de eerste plaats.

Voor veel Oostenrijkse politiek commentatoren is het vrij cynisch dat net de ÖVP van de overstromingen lijkt te gaan profiteren. In de regering met de Groenen was de ÖVP namelijk de remmende factor voor klimaatmaatregelen. Veel commentatoren leggen vrij direct een link tussen de recente overstromingen en de klimaatverandering. 

De Groenen zelf halen maar een beperkt electoraal voordeel uit de overstromingen. Maar als je met je voeten in het water staat, heb je meer boodschap aan hoe je alles gaat herstellen en betalen, dan aan theorieën over klimaatveranderingen en de ingeschatte langetermijnlink tussen je ellende en de klimaatverandering. 

Uit een recente studie blijkt dat de waterbom over Centraal-Europa heel uitzonderlijk was, maar dat de kans bestaat dat er door de klimaatverandering inderdaad vaker zo'n uitzonderlijke regenval plaatsvindt.

2 andere kleine partijen, zullen waarschijnlijk het parlement niet halen en ook daar spelen de verschuivingen na de overstromingen toch wel een rol: BIER, een deels satirische partij uit de Weense cultuursector, die uiteindelijk ook in de debatten en professionalisering te licht wogen. En de communistische partij, die van betaalbaar wonen en veel meer overheidsinmenging in het woonbeleid haar speerpunt maakte. Beide flirten met de kiesdrempel van 4 procent, maar zakten er recent in de peilingen net onder.

Oostenrijk kent geen cordon sanitaire rond de FPÖ. Zo mochten ze al verschillende keren deelnemen aan regeringen. Begin deze eeuw al mocht Jorg Haider mee proeven van de macht. Het leidde toen tot veel verontwaardiging in Europa, onder meer in ons land, waar toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel (MR) opriep om niet meer in Oostenrijk te gaan skiën. De laatste regeringsdeelname, na de verkiezingen in 2017, passeerde dan weer zonder gedoe.

Maar de kans dat Oostenrijk aan een nieuwe periode met de FPÖ in de meerderheid begint, is eerder klein, ook al worden ze de grootste. Kanselier Nehammer heeft namelijk een veto gesteld tegen de leider van de FPÖ, Herbert Kickl. Voor Nehammer is Kickl veel te extreem, zo wil hij geen migranten en vluchtelingen meer toelaten. Hij zou ook onbetrouwbaar, anti-Europees en coronasceptisch zijn. Bovendien zit er bij de ÖVP nog veel ongenoegen over de laatste regering met de FPÖ, waarin Kickl minister van Binnenlandse Zaken was. 

De ÖVP sluit een samenwerking met de FPÖ uit, zolang Kickl wil meedoen. De kans dat de FPÖ zijn sterke man aan wie ze straks een verkiezingsoverwinning te danken hebben, wil laten vallen, is ook niet groot. En dus stevent Oostenrijk waarschijnlijk af op een driepartijenregering van de twee klassieke partijen, de ÖVP en SPÖ, aangevuld met een van de kleinere partijen.

Daarbij wordt opnieuw gekeken richting de Groenen of naar NEOS, de liberalen. Zeker met NEOS is er veel overlap bij de ÖVP. NEOS heeft zich de laatste jaren meer en meer geprofileerd als een modernere en schandaalvrije versie van de ÖVP. Al is die laatste eigenschap in Oostenrijk niet per se een must voor een goed verkiezingsresultaat.