Ensorjaar maakt doorstart in Antwerpen, met spectaculaire expo in KMSKA: "Once in a lifetime, toch wel"

In Oostende ronden ze het Ensorjaar af, dit weekend neemt Antwerpen de fakkel over. 75 jaar na het overlijden van kunstenaar James Ensor wordt zijn werk langs alle mogelijke kanten belicht. In de overvloed aan tentoonstellingen dit jaar springt 'Ensors stoutste dromen' in KMKSA in het oog. 

"Is Ensor zo'n heel jaar waard? Is de kwaliteit van zijn werk sterk genoeg? Het antwoord wordt hier gegeven in een Europese context", stelt curator en Ensorkenner Herwig Todts.

"Ja, het is een Oostendenaar. Ja, het is een Vlaming. Ja, het is een Belg. Maar Ensor is toch bovenal een belangrijke Europese kunstenaar, een gamechanger. Op het einde van de 19e eeuw is hij de man die als het ware het expressionisme uitvindt. Je kan zeggen dat het in Ensors werk is dat Emil Nolde het expressionisme ontdekt."

Het museum toont met enkele opvallende bruiklenen dat James Ensor zich kan meten met zijn Europese tijdgenoten. Zo hangen 3 werken van Édouard Manet naast 'De oestereetster' van Ensor. Andere combinaties zijn er met schilderijen van Pierre-Auguste Renoir, Edvard Munch en Claude Monet.  

Volgens Todts inspireerde Monet het kleurenpalet van Ensor: "We kunnen dat documenteren en we tonen het in deze tentoonstelling in een aantal confrontaties tussen de werken van Claude Monet, die Ensor bovendien gezien heeft in Brussel, naast de werken die hij onder invloed van Monet heeft gemaakt."

Van de 97 tentoongestelde werken van James Ensor komen er maar 10 uit de eigen collectie van het KMSKA, ook al beheert het museum de grootste verzameling Ensors ter wereld. Een deel van de collectie hangt de komende maanden in andere musea, onder andere in het Modemuseum Antwerpen. 

De overgrote meerderheid van de kunstwerken komt uit het buitenland. Die naar KMSKA halen, vroeg soms behoorlijk wat overtuigingskracht. "We hebben tijdens de sluiting van het museum 10 jaar hard gewerkt aan ons netwerk en wij hebben Ensor toen de hele wereld rond getoond."

"Dat heeft heel wat goodwill gecreëerd en het is gewoon een feit dat de Vlaamse overheid wilde dat dit Ensorjaar zou slagen en daarom de nodige middelen ter beschikking stelde." De expo kostte uiteindelijk zo'n 2 miljoen euro. Het Ensor Research Project deelt ook de recente resultaten van het onderzoek naar James Ensor.

Met hulp van videoschermen worden de onderliggende lagen van 4 schilderijen van Ensor zichtbaar gemaakt. Zo blijkt dat hij in een stilleven 2 kersen overschilderde, terwijl er nog een portret verborgen blijft onder de loodverf.

Ook wordt de authenticiteit van een ander werk van Ensor in twijfel getrokken. Onderzoekster Annelies Ríos-Casier van het Ensor Research Project: "Het is belangrijk om aan te tonen hoe Ensor zijn schilderijen maakte, hoe hij ze opbouwde. Welke materialen en technieken hij heeft gebruikt. Dat is toch ook wel een belangrijk deel van de tentoonstelling." 

"Er valt nog heel veel te onderzoeken. We hebben nu toch al een aantal schilderijen onderzocht, maar zoals je in deze tentoonstelling zal kunnen zien, zitten er heel veel verrassende aspecten in."

Curator Herwig Todts is zelf vooral opgetogen door 2 bruiklenen uit de Verenigde Staten: 'Maskers die de dood confronteren ' uit het MoMa in New York en 'De bekoring van Sint-Antonius' uit het Art Institute of Chicago. "In het Engels heet de expo 'Wildest dreams', maar dit zijn toch ook een beetje de wildest dreams van een curator die uitkomen. Dit wordt een once in a lifetime experience. Toch wel."

Vooral het fragiele werk uit Chicago keert daarna wellicht nooit meer terug naar België. Het is gemaakt van 50 afzonderlijke vellen papier, die de kunstenaar aan elkaar plakte. "Misschien realiseren we ons dat niet voldoende, maar Ensor is echt een internationale naam. Eigenaars van zijn werk worden steeds zuiniger op dat werk", besluit Todts.

"De tijd waarin mensen denken 'we zullen het maar in bruikleen geven, want het kan de bekendheid van de kunstenaar maar ten goede komen' is voorbij, dus het wordt moeilijker en moeilijker om dit soort expo's te maken."