"Het draait om aanzien en likes": waarom jongeren pest- en vechtvideo's delen op sociale media

In Herk-de-Stad krijgt een tiener een zware slag tegen het hoofd. Hij valt en krijgt nog enkele rake schoppen tegen het hoofd. Dat heftige tafereel is helemaal te zien op beelden op sociale media. Ook in Poperinge hebben 5 jongeren gefilmd hoe ze een tiener in elkaar slaan. De beelden worden vaak honderden keren online gedeeld.  

2 heftige video's die op 2 dagen van elkaar gedeeld worden. Een opflakkering van zinloos geweld? "Helaas een fenomeen dat minstens vijftien jaar oud is", vertelden Catherine Van de Heyning en Michel Walrave van de Universiteit Antwerpen vorig jaar toen er ook verschillende video's de ronde deden.

Nieuw is het zogenoemde "happy slapping" dus niet, maar pedagoog en docent aan de Universiteit van Utrecht Pedro De Bruyckere merkt wel dat er bij een klein groepje vaker problematisch gedrag optreedt. "Het gaat om jongeren die niet gewoon lijken te worden aan een schoolse omgeving en zich niet goed naar die regels te gedragen."

Waarom moet dat dan worden vastgelegd? "Dat kan zijn vanuit een soort ramptoerisme. Bij een ongeval ontstaan er ook kijkfiles", maakt De Bruyckere de vergelijking. "Ook een optie is het dat jongeren het probleem willen aankaarten door een video te delen. Dat is geen goed idee, want die beelden gaan het slachtoffer altijd kwetsen." 

Ook speelt het mee dat jongeren graag veel momenten in hun leven vastleggen. "Jongeren zijn vergroeid met hun smartphone", begint Walrave. "Ze leggen daarmee de uitzonderlijke, maar ook de doodgewone momenten vast. Ze leven in een "snapshotculture", een cultuur van momentopnames. Het zit ingebakken in hun leefwereld. Voor sommige jongeren gaat dat zo ver dat ze gevoelsmatig geen verschil merken tussen het filmen van een concert of het filmen van een vechtpartij."

Net zoals bij een selfie, geldt ook bij de gewelddadige filmpjes: hoe meer likes en reacties, hoe beter. "Ze beschouwen het als een trofee, willen dat iedereen meekijkt hoe ze iemand vernederen en domineren, en schromen dan ook niet om de beelden te verspreiden." Dat ze daardoor politie en justitie op een dienblaadje bewijsmateriaal opleveren, deert hen volgens Van de Heyning niet. "Het is pas relevant als het op video staat, zo hard is de beeldcultuur ingebed."

Het gaat intussen zo ver dat vechtpartijen minutieus worden geënsceneerd. "Er wordt doelbewust jacht gemaakt op een slachtoffer, er worden orders uitgedeeld, iemand filmt nauwgezet de agressie", vertelt Walrave.

Niet alleen worden de beelden gretig gedeeld op kanalen als Instagram, TikTok en Telegram, ook op het dark web doen ze de ronde. "Sommige websites zijn pas toegankelijk nadat je zelf gewelddadige video’s hebt gemaakt, bij wijze van pasmunt. Vervolgens worden jongeren deel van een zeer toxische community waar ze nog meer worden aangemoedigd in hun gedrag."

Voor daders levert "happy slapping" aanzien op, voor slachtoffers daarentegen brengt het heel wat leed met zich mee. "Niet alleen krijgen ze te maken met fysieke agressie en verbale vernederingen, ze moeten ook nog eens omgaan met de stress dat het moment op film wordt vastgelegd, viraal kan gaan en op eender welk moment opnieuw kan opduiken", schetst Walrave.

De video's maken slachtoffers nog zoveel kwetsbaarder. "Je deelt een situatie waar ze niet aan herinnerd willen worden. De video maakt van hen een herkenbaar publiek figuur, dat maakt het alleen maar moeilijker om het te verwerken", zegt De Bruyckere.

De video’s permanent offline halen, is namelijk geen sinecure. “Als de beelden ooit werden gedownload, kunnen ze altijd opnieuw worden gepubliceerd”, verduidelijkt Van de Heyning. "Ook de medewerking van sommige socialemediaproviders laat te wensen over. Het is niet voor niks dat Telegram zo toxisch is. Het zou al veel helpen als zij meer zouden inzetten op het verwijderen van beeldmateriaal."

Vaak is geweten op welke kanalen "happy slapping"-video's de ronde doen, maar volgens Van de Heyning is er geen beginnen aan om die consistent te monitoren. "Er circuleert zo’n enorme hoeveelheid aan beelden op zo’n enorme hoeveelheid aan platformen, het is onmogelijk om dat bij te houden. In een winkel die overvallen is, zet je evenmin permanent patrouille."

Belangrijk is vooral dat, zodra er weet is van een filmpje, dat zo snel mogelijk verwijderd wordt. Daarin is de voorbije jaren veel geïnvesteerd. "Zeker voor fenomenen als kindermisbruik en naaktbeelden hebben we met behulp van technologieën als foto-DNA en artificiële intelligentie grote sprongen vooruit gemaakt." Van de Heyning roept verder traditionele media op om de filmpjes niet te tonen. "Het is een trigger voor jongeren om er net naar op zoek te gaan."

Het is moeilijk om een profiel van de daders te schetsen, zeggen zowel Van de Heyning als Walrave. Wel lijkt het die laatste aannemelijk dat de jonge geweldplegers later nog meer misdrijven zullen plegen. "Om dezelfde kick te ervaren en om te blijven scoren, moet je namelijk steeds verder en extremer gaan. Zeker wanneer je merkt dat je ongestraft je ding kan doen, kan een gevoel van normloosheid optreden."

Wie betrapt wordt, kan nochtans wel degelijk juridische gevolgen ondervinden. "Weinig bewijs zo sterk als een filmpje waarin persoon A persoon B een klap verkoopt." Niet alleen de aanvallers, ook jongeren die de filmpjes delen, kunnen worden veroordeeld. "In dat geval treden de regels rond GDPR (de Europese privacyregels, red.) en de wet betreffende de elektronische communicatie en cyberbelaging in werking."

Ouders spelen een belangrijke bemiddelde rol, zowel bij slachtoffers als daders. "Ouders stappen best zo snel mogelijk naar de school als ze iets opmerken, zodat er samen gekeken kan worden wat er voor de jongere gedaan kan worden. Het is belangrijk dat iedereen op 1 lijn zit om te helpen", zegt De Bruyckere nog. 

Bijkomend roepen de experten op om voluit op mediawijsheid in te zetten, zodat jongeren zich bewust worden van de mogelijke consequenties. "Scholen spelen daarin een belangrijke rol", zegt Walrave. "Het is belangrijk dat jongeren op de hoogte zijn van de korte- en langetermijngevolgen van alles online te gooien. Dat gaat verder dan "happy slapping" alleen. Je weet nooit in welke handen je filmpjes terechtkomen, of dat ze later in een professionele context opduiken. Wat je online doet, laat altijd sporen na."

Van de Heyning roept ten slotte jongeren zelf op om naar een volwassene te stappen als ze hulp zoeken. "Trek je ouders aan de mouw, iemand op school, of een andere vertrouwenspersoon. Jongeren denken dat volwassenen zich niet kunnen inleven in hun wereld, maar vaak is dat wel het geval." Ook het melden van grensoverschrijdende video’s op de betreffende socialemediakanalen heeft zin. "Dat kan anoniem, maar is wel effectief."