Wereldberoemd en controversieel: eerste grote solotentoonstelling van fotografe Cindy Sherman opent in Antwerpen

De expo in het FOMU met werk van Cindy Sherman is een van de vier tentoonstellingen in Antwerpen die het rijke Ensorjaar afsluiten. Een naam die al heel lang bovenaan de verlanglijst van curator Rein Deslé stond: “We hoorden dat het Ensorjaar in aantocht was en we begonnen meteen te dromen. Dit was een uitgelezen kans om die wereldberoemde kunstenaar naar België te halen. Zo’n grote solotentoonstelling is er nog niet eerder geweest.”

Is er een verband tussen de foto’s van Sherman en de schilderijen of etsen van James Ensor? “De link is duidelijk. Ook Cindy Sherman werkt met maskerades en hun maatschappijkritiek is heel gelijkaardig.”  

De Amerikaanse Cindy Sherman (°1954) fotografeert al meer dan 50 jaar zichzelf, in allerlei verschillende gedaanten en uitmonsteringen. Maar pas op, waarschuwt curator Deslé: “Wat we zien is Cindy Sherman, maar het is haar ook niet! Het zijn geen zelfportretten. Je ziet haar in 100 gedaanten, maar het is nooit haar eigen identiteit. Ze toont stereotypes en houdt de maatschappij een spiegel voor. Ze voert een diepgaand kritisch onderzoek en dat doet ze al sinds de jaren 70 heel consequent.” 

Al in de jaren 70 onderzocht Cindy Sherman de vele stereotiepe rollen van vrouwen, bijvoorbeeld in ‘Untitled Film Stills’, van vamp tot eenzame huisvrouw. Bijzonder is ook haar eigen silhouet, dat ze uitknipt als een papieren popje dat je kunt aankleden. “Cindy Sherman heeft veel barrières doorbroken als vrouwelijke kunstenaar.”

Veel foto’s in de expo hebben met mode te maken, onder de veelzeggende titel ‘Anti-fashion’. In de jaren 80 kreeg Cindy Sherman opdrachten van modehuizen, maar die zette ze geheel naar haar eigen hand. De kleren van het merk Dorothée Bis vond ze saai, en dus leverde ze modefoto’s af in een sombere sfeer, het model (zijzelf dus) met een verwrongen gezicht, met zichtbare littekens of met bebloede handen. Neen, dank u, zeiden ze bij Dorothée Bis. “Wanneer het resultaat op tafel kwam, werd het vaak ronduit geweigerd voor publicatie. Het was te controversieel, te subversief. De beeldtaal ging te sterk in tegen de conventies van de modewereld,” verduidelijkt Rein Deslé.

Dat kantelt in de jaren 90. Vanaf dan wordt Cindy Sherman een vaak gevraagde reclamefotografe voor modehuizen en -bladen als Vogue. “Ondanks, of dankzij alle controverse. Ze speelt een dubbelzinnige rol.” Of hoe je in de hand bijt die je voedt.

We zien Cindy Sherman nu eens als bonte ‘sad clown’ en dan weer als een opgedirkte societyvrouw die er met alle geweld jong wil blijven uitzien. Terwijl ze voor een andere reeks foto’s - op enorm formaat - net alle rimpels digitaal nog wat aangedikt heeft. Of ze kruipt in de kleren van Stella McCartney, maar dan wel de mannencollectie. Ineens zien we andere poses en gezichtsuitdrukkingen. 

Maar wie is de vrouw die achter al die maskerades schuilgaat? Curator Rein Deslé kon haar ontmoeten: “Ze kwam me over als eerder timide. Ze is gewoon om altijd alleen te werken, als haar eigen fotograaf, model, make-upartiest, stylist. In de beslotenheid van haar studio heeft ze een grote vrijheid gevonden om haar wildste, meest bizarre dromen te verbeelden. En het mooie is: ze geeft die vrijheid terug aan ons, kijkers. Want ze legt geen interpretatie of betekenis vast.” 

De foto’s van Cindy Sherman hebben inderdaad geen titels of uitleg. Het beeld moet voor zich spreken, maar eenduidig is het nooit. Het zijn foto’s die ongemakkelijk aanvoelen, maar waar je gefascineerd naar blijft kijken.