Oorsprong coronapandemie hoogstwaarschijnlijk te vinden op markt in Wuhan, zelfs in specifieke kramen, zegt nieuwe studie

Eind 2019 kregen tientallen mensen in de Chinese stad Wuhan een mysterieuze longziekte. Uit onderzoek bleek dat ze besmet waren met een tot dan toe onbekend coronavirus, dat de wetenschappelijke naam SARS-CoV-2 kreeg. Het virus, dat COVID-19 veroorzaakt, verspreidde zich daarna snel over de hele wereld.

Vrijwel meteen kwam de 'Huanan Seafood Wholesale Market' in beeld. Veel patiënten woonden vlak naast de markt, werkten er of waren er recent geweest. Dat deed vermoeden dat daar wel eens de oorsprong van de besmetting kon liggen. De markt, waar ook levende wilde dieren verkocht werden, ging dicht.

Chinese functionarissen namen in de eerste dagen al tientallen stalen, onder meer van kraampjes, de binnenkant van dierenkooien en materiaal dat werd gebruikt om de vacht en veren van geslachte dieren te verwijderen. Vorig jaar gaven Chinese wetenschappers die ruwe data vrij, waardoor andere wetenschappers ze onder de loep konden nemen.

Experts uit Europa, de Verenigde Staten en Australië hebben nu nieuw en doorgedreven genetisch onderzoek uitgevoerd. Ze zijn duidelijk in hun analyse : de pandemie begon zeer waarschijnlijk op die markt en had een dierlijke oorsprong.

De Chinese ruwe data omvatten 800 stalen die op 1 januari 2020 op de markt werden verzameld. Dat leverde miljoenen genetische sequenties op, korte fragmenten van genetische code. Zo kan je onder meer achterhalen welke virussen en dieren op dat moment op de Huanan-markt aanwezig waren.

In het recente onderzoek gebruikten de wetenschappers een nieuwe techniek die specifieke organismen kan identificeren in elke mix van genetisch materiaal dat in een omgeving is verzameld. "We zien sporen van het DNA en RNA (coderings- en instructiemateriaal voor genen, red) van dieren in de stalen van de omgeving. Sommige van die sporen zien we ook in kraampjes waar het coronavirus gevonden werd", zegt professor Florence Débarre van het Franse nationale centrum voor wetenschappelijk onderzoek.  

Het dier dat het meest in de stalen voorkwam, was de gewone wasbeerhond. Het is al bekend dat dit dier drager kan zijn van coronavirussen. Uit experimenteel onderzoek blijkt ook dat de wasbeerhond COVID-19 zowel kan krijgen als overdragen.

Andere dieren die het onderzoek noemt, zijn de gemaskerde civetkat, de grijze bamboerat en het Maleise stekelvarken. De civetkat werd ook al in verband gebracht met de uitbraak van het SARS-virus in 2003. Er is nog geen onderzoek gevoerd om te bepalen of zij COVID-19 kunnen oplopen en doorgeven.

Zijn deze dieren dan met zekerheid de oorsprong van de coronapandemie? Dat kunnen we op basis van ons onderzoek niet zeggen, stellen de wetenschappers duidelijk. Er kan namelijk niet vastgesteld worden of deze dieren echt besmet waren met het virus.

De resultaten tonen wél dat het virus dat de eerste gevallen van COVID-19 veroorzaakte op dezelfde plaats was als vatbare dieren. In sommige stalen werd de genetische code van zowel het virus als van de dieren gevonden. Die specifieke stalen zijn niet gelijkmatig gevonden in de hele markt, er is sprake van zeer specifieke hotspots.

De stalen suggereren dus dat de coronapandemie waarschijnlijk op de markt begon met meerdere spill-overs van mensen naar dieren. "Er zijn genoeg gegevens die echt wijzen op de markt als het eerste echte epicentrum, zelfs specifieke locaties op die markt", zegt professor Kristian Andersen van het Scripps Institute in de Verenigde Staten.

De wetenschappers vergeleken ook de genetische code van het virus in de stalen op de markt met de genetische code van het virus bij de allereerste patiënten. En ook het onderzoek naar verschillende mutaties in de stalen en bij patiënten leverde aanwijzingen op. De volledige genetische diversiteit van het coronavirus in de begindagen van de pandemie werd op de markt teruggevonden.

"We vinden een zeer consistent verhaal, zelfs op het niveau van individuele kramen, van de markt als de zeer waarschijnlijke oorsprong van deze pandemie", zegt professor Andersen.

"Als we het meest waarschijnlijke begin van de pandemie schatten, en het meest waarschijnlijke begin van de uitbraak op de markt, dan overlappen deze twee elkaar. Het is een en hetzelfde", zegt professor Michael Worobey van de University of Arizona in de VS.

Alles wijst dus op een dierlijke oorsprong. "Het is ver buiten gerede twijfel dat het zo gegaan is. Andere verklaringen voor de gegevens vereisen echt fantasierijke absurde scenario's", zegt Worobey. "Ik denk dat er tot nu toe een gebrek aan waardering is geweest voor hoe sterk het bewijs is."

Hoewel van in het begin wilde dieren aangeduid werden als vermoedelijke bron, wordt ook dikwijls gekeken naar het Wuhan Institute of Virology (WIV), dat al lang onderzoek doet naar coronavirussen. Dat ligt op 40 minuten rijden van de markt in Wuhan.

Sommigen menen dat het virus vanuit het laboratorium de wereld in gebracht is, per ongeluk of opzettelijk. Naar deze piste zijn ook al verschillende onderzoeken gevoerd. Concreet bewijs daarvoor ontbreekt vooralsnog.

Het identificeren van dieren die de bron van de coronapandemie kunnen zijn, geeft wetenschappers aanwijzingen waar ze naar meer bewijs van dierlijke oorsprong zouden kunnen zoeken. Want het virus zat dan wel op de markt, dan nog is het de vraag hoe het daar gekomen is.

De genetische analyse was zo diepgaand dat wetenschappers konden achterhalen welke soorten wasbeerhonden op de markt in Wuhan verkocht werden. Dat bleken soorten te zijn die in het zuiden van China in het wild leven, veel meer dan soorten die gekweekt worden voor hun vacht.

Wetenschappers zouden in dat gebied verder onderzoek kunnen doen naar het ontstaan van SARS-CoV-2, bijvoorbeeld door stalen te nemen van vleermuizen. Daarvan is bekend dat ze dragers zijn van coronavirussen. Maar er wordt ook voor gewaarschuwd dat we misschien nooit zeker zullen weten waar het virus precies vandaan komt.