Pot van 3 miljard euro per jaar, maar niet iedereen krijgt evenveel: check hier hoeveel jouw gemeente krijgt uit het Gemeentefonds

De ene stad is al wat meer waard dan de andere. In het Gemeentefonds is dat letterlijk zo. Want 40 procent van het fonds wordt verdeeld onder een beperkt aantal steden, zonder dat andere steden en gemeenten mogen meedingen naar een deel van de koek.

Vlaanderens enige grootsteden, Antwerpen en Gent, zijn de eersten die een fors bedrag uit het fonds mogen halen, vóór de anderen aan de beurt komen. Wanneer de rest van de middelen verdeeld wordt, eten Antwerpen en Gent ook nog eens mee.  

In totaal haalde Antwerpen zo vorig jaar 807 miljoen euro uit het fonds. Dat is meer dan een kwart van het totale bedrag dat het fonds mag verdelen. Maar als je herberekent per inwoner haalt Gent zelfs nog een zucht méér uit het fonds. Gent kreeg vorig jaar 1.505,89 euro per inwoner, terwijl Antwerpen een luttele acht euro minder kreeg: 1.497,92 euro. 

Ook Brugge en Leuven krijgen een 'voorafname'.  De Vlaamse decreetgever geeft daar eigenlijk geen reden voor. Het heeft er allicht mee te maken dat Brugge veel toeristen heeft en Leuven verhoudingsgewijs veel studenten. Daarna is er ook nog eens een voorafname voor alle centrumsteden. En tenslotte is er ook nog een voor de kustgemeenten. De redenering daarachter is dat zij extra geld nodig hebben voor bijvoorbeeld politie of huisvuilophaling in de zomer, wanneer de toeristen massaal naar de stranden trekken.

Pas na al die voorafnames mogen de andere steden en gemeenten mee-eten uit de ruif. Er vallen dan nog 4 enveloppes te verdelen, die elk volgens andere criteria worden verdeeld. De grootste enveloppe wordt verdeeld volgens fiscale draagkracht. In mensentermen: ben je een arme gemeente die weinig belastingen kan ontvangen van haar inwoners, dan krijg je wat meer. 

En dan zijn er nog enveloppes die verdeeld worden volgens sociale criteria, volgens de centrumfuncties die je vervult en volgens de open ruimte die je moet beheren. Alleen in die laatste - kleine - categorie krijgt pakweg Diksmuide meer dan Antwerpen.

Het Gemeentefonds is in vele opzichten een Vlaamse koterij met al die voorafnames en enveloppes. En daar stopt het niet eens, want er zijn nog een aantal aparte maatregelen en fondsjes die ook nog eens geld toestoppen aan bepaalde gemeenten. Zo is er bijvoorbeeld een extra fonds voor de Denderstreek of nog eens een apart 'openruimtefonds' voor de meer landelijke gemeenten.

Alles samen gaat het nog eens om ongeveer een miljard euro, bovenop het Gemeentefonds. Toch vindt onderzoeker Wouter Van Dooren het heel verdedigbaar dat er grote verschillen bestaan tussen wat gemeenten per inwoner krijgen.

"Als iedere gemeente hetzelfde bedrag per inwoner zou krijgen, hadden we geen Gemeentefonds nodig. De bedoeling van het fonds is juist om te herverdelen. De kern van de discussie is hoe je gemeenten met bijzondere problemen probeert te helpen." 

Hoe ingewikkeld het fonds ook is, het bevat wel degelijk solidariteitsmechanismen. Wanneer een gemeente bijvoorbeeld erg lage belastingen heft, krijgt die gemeente ook minder uit het fonds. Want blijkbaar is geld uit het fonds dan toch wat minder nodig.

In 2023 verloor Knokke-Heist zo 2,7 miljoen euro. Ook Middelkerke, De Panne en Koksijde verloren tussen een half en anderhalf miljoen euro. Ironisch genoeg zijn dat kustgemeenten die eerst wel nog een bijzondere voorafname hebben gekregen voor de extra kosten die het toerisme met zich meebrengt.

De gemeenten die het minste krijgen zijn gemeenten die door velen toch gezien zullen worden als wat 'rijkere' gemeenten: Keerbergen, Schilde, Kraainem, Sint-Genesius-Rode en Sint-Martens-Latem. Hoe ingewikkeld het fonds ook is, uiteindelijk krijgen de sterkste schouders wel degelijk wat minder.

Dat neemt niet weg dat er veel kritiek is. Zo vinden de gemeenten uit de Vlaamse Rand dat zij ook bijzondere problemen hebben die een voorafname zouden verantwoorden. En heel wat kleinere, landelijke gemeenten vinden dat ze net karig bedeeld worden.

Het verklaart waarom de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) oproept tot een hervorming of "herijking" van een Gemeentefonds. Zeker omdat ze zich daar ook zorgen maken over de "pensioenbom" die op hen afkomt, zegt Nathalie Debast van VVSG in het VRT 1-programma De Markt.

"Steden en gemeenten zijn de enige overheden die zelf instaan voor de uitbetaling van de pensioenen van hun statutaire ambtenaren. Dat gaat over een bedrag van zo'n 2 miljard euro per jaar en die som groeit elk jaar met 6,6 procent. Dat is veel meer dan de indexering van het Gemeentefonds, die jaarlijks 3,5 procent bedraagt."

Het beste zou daarom zijn om te komen tot een fonds zonder voorafnames waarin elke stad of gemeente een bedrag krijgt op basis van criteria die gelden voor iedereen. Onderzoekers van de UGent en de UAntwerpen tekenden daar op vraag van de Vlaamse regering maar liefst 27 mogelijke scenario's voor uit. De volgende Vlaamse regering zal daaruit een keuze moeten maken.

"Die scenario's moeten niet noodzakelijk tot meer geld leiden", voegt Debast toe. "Als men alle koterij van het Gemeentefonds in de grote pot zou steken en dat alles aan 3,5 procent zou indexeren, komen we ook al heel ver."

En die pensioenbom dan? "Wij vragen de federale overheid al heel lang om daar een regeling voor te treffen. Zoniet zullen onze dienstverlening en investeringen bedreigd worden."