Wat gebeurt er tijdens de zwangerschap in het brein van zwangere vrouwen? Studie brengt veranderingen voor het eerst in beeld

Het vrouwenlichaam verandert ingrijpend tijdens de zwangerschap, en daar zijn de hersenen geen uitzondering op. Maar terwijl de fysieke veranderingen wel duidelijk zijn, is veel minder geweten over het hoe en waarom de hersenen van aanstaande moeders veranderen.

Wie in de buurt van zwangere vrouwen of jonge moeders vertoeft, hoort wel eens de termen 'zwangerschapsbrein' of 'mom brain' vallen. Ze ervaren dat ze veel meer vergeetachtig en onoplettend zijn, een gevoel van wat ze brain fog of hersenmist noemen.

In eerdere onderzoeken zijn hersenscans voor en kort na de zwangerschap vergeleken, en die wezen erop dat er wel iets is van dat zwangerschapsbrein. Maar de veranderingen in het brein tijdens de zwangerschap zélf zijn amper onderzocht. Laat staan dat ze in beeld werden gebracht. Tot nu.

Wetenschappers aan de University of California hebben voor het eerst een gedetailleerd beeld gemaakt van de veranderende hersenen tijdens de zwangerschap. Ze baseerden zich daarvoor op onderzoek van het brein van één zwangere vrouw: neurowetenschapper Elizabeth Chastril.

Chastril werkt aan het centrum dat onderzoek doet naar de neurobiologie van leren en geheugen. Ze had nog geen kinderen en was een ivf-traject aan het plannen toen het project besproken werd. Ze besloot om zichzelf voor te stellen als onderzoekspersoon.

Voor, tijdens en na de bevalling liet Chastril in totaal 26 MRI-scans van haar hersenen maken. 4 van die scans werden gemaakt in de 3 weken voor de conceptie, 7 scans in de 2 jaar na de bevalling. Gedurende de hele onderzoeksperiode werd geregeld bloed afgenomen om de veranderende hormoonspiegels op te volgen.

Het team onderzocht een groot deel van het brein, zowel de buitenkant als de dieperliggende gebieden en structuren. Het team begon pas met een diepgaande analyse nadat alles afgerond was. Noch Chastril, noch haar collega's wisten dus of haar brein veranderde, en op welke manier. De resultaten die ze uiteindelijk te zien kregen, waren volgens de onderzoekers "heel opmerkelijk".

Doorheen de zwangerschap zagen de onderzoekers een afname van het volume aan 'grijze stof' in de cortex, het buitenste deel van het brein. Daar worden interne en externe zintuiglijke prikkels ontvangen, geanalyseerd en geïnterpreteerd. Dat wordt vervolgens vertaald in denken, voelen, spreken en handelen. De grijze stof staat met andere woorden in voor informatieverwerking.

Meer dan 80 procent van alle onderzochte hersengebieden liet een vermindering van de hoeveelheid grijze stof zien. Gemiddeld ging 4 procent van de grijze stof verloren. Na de bevalling was er wel herstel, maar het volume aan grijze stof voor de zwangerschap werd niet meer bereikt.

Daarnaast was er een toename van de structurele integriteit van de zogenoemde 'witte stof', dieper in de hersenen. Die witte stof staat in voor informatie-overdracht. Het bestaat grotendeels uit lange, dunne vezels langs waar zenuwsignalen aan hoge snelheid worden doorgegeven tussen verschillende hersengebieden. De 'bedrading' in ons brein, daarmee bedoelen we doorgaans die witte stof.

Die witte stof speelt een rol in wat 'neuroplasticiteit' wordt genoemd. Ons brein is niet statisch, met vaste neurale netwerken. Er worden integendeel altijd nieuwe verbindingen gelegd en netwerken gevormd naarmate we leren en ouder worden. Daardoor blijft ons brein zich ontwikkelen.

Wat moeten we nu maken van die veranderingen in grijze en witte stof? "Voor veel mensen klinkt de afname van grijze stof angstaanjagend, het klinkt alsof dat geen goede zaak kan zijn", zegt onderzoeker Emily Jacobs. "Maar eigenlijk is het dat wel."

Ook aan het einde van de kleutertijd en in de puberteit wordt 'overbodige' grijze stof teruggesnoeid en is er een toename van witte stof. Op die manier kan informatie veel verfijnder en efficiënter door de hersenen reizen. "Vergelijk het met Michelangelo die het beeld van David maakt", zegt Jacobs. "De kunstenaar begint met een groot blok marmer, maar door het zorgvuldig weg te slijpen, verandert het in een verfijnd kunstwerk."

De afname van 4 procent grijze stof die bij Chastril werd genoteerd, komt trouwens overeen met de gemiddelde afname van de hoeveel grijze stof in de puberteit.

Wat de gevolgen zijn van deze veranderingen in het brein van een zwangere vrouw, is niet duidelijk. Evenmin kunnen de onderzoekers iets zeggen over het nut of het doel van deze veranderingen.

Onderzoek bij zwangere knaagdieren heeft hersenveranderingen in verband gebracht met eigenschappen die nuttig kunnen zijn bij de zorg voor een jong. Zo zijn hersengebieden betrokken die instaan voor de herkenning van geuren en geluiden en voor sociale cognitie.

Mogelijk speelt iets gelijkaardigs ook bij mensen, maar de onderzoekers waarschuwen dat daarover geen enkele conclusie getrokken kan worden.

Deze Amerikaanse studie is gebaseerd op het onderzoek van slechts 1 proefpersoon. De wetenschappers zetten hun werk nu voort in een internationaal onderzoek, het 'Maternal Brain Project'. Bij verschillende andere vrouwen die hersenscans hebben ondergaan, zijn alvast gelijkaardige patronen te zien. Het is de bedoeling om op termijn honderden zwangere vrouwen bij het onderzoek te betrekken.

Niet alleen over de veranderingen in de hersenen van zwangere vrouwen, maar ook over de manier waarop de vrouwelijke hormonen die veranderingen sturen is maar weinig bekend. En dat heeft volgens Jacobs een historische oorzaak.

"Er is zoveel over de neurobiologie van de zwangerschap dat we nog niet weten. Dat komt niet omdat vrouwen te ingewikkeld zijn, dat komt niet omdat zwangerschap een niet te ontwarren fenomeen is. Het is een gevolg van het feit dat biomedische wetenschappen historisch gezien de gezondheid van vrouwen hebben genegeerd."

De wetenschappers hopen in de toekomst te onderzoeken op welke manier deze veranderingen dingen als postpartumdepressie en pre-eclampsie (een levensbedreigende hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap) kunnen helpen voorspellen.

Elizabeth Chastril was 38 toen het onderzoek begon, nu is ze 43 en heeft ze een zoontje van 4,5 jaar. "Het is een heel lange reis geweest", zegt ze. "Het is zeker vreemd om je eigen brein zo te zien veranderen, maar ik weet ook dat er een neurowetenschapper voor nodig was om dit soort onderzoek in gang te zetten." "Het is behoorlijk schokkend dat we anno 2024 nauwelijks informatie hebben over wat er in de hersenen gebeurt tijdens de zwangerschap. Dit onderzoek roept meer vragen op dan het beantwoordt. We krabben nog maar aan de oppervlakte."