De boeken van de week: Lara Taveirne over haar overleden broer, Yuval Noah Harari over de informatierevolutie en eerherstel voor een heks

In haar nieuwe roman ‘Wolf’ blikt Lara Taveirne terug op het familiedrama waarin haar jongste broer Wolf de hoofdrol speelt.  Op 18-jarige leeftijd verdwijnt Wolf van de radar. Zes maanden later wordt zijn levenloze lichaam teruggevonden in een bos in Lapland. Onder zijn kleren steekt het dagboek met het verslag van zijn reis naar het noorderlicht. 10 jaar later slaat Lara dat dagboek opnieuw open.

"Mijn broer had als grote droom schrijver te worden", vertelt Lara in De Afspraak. "Hij is vertrokken met de wens om te verdwijnen, maar hij had het dagboek heel mooi ingepakt met de bedoeling dat verhaal achter te laten." Het bood geen antwoord op de waaromvraag.

In 'Wolf' heeft Taveirne het dagboek van haar broer nu verwerkt. De dood van Wolf zette Lara, die 10 jaar ouder is, trouwens zelf aan tot het schrijven. "Hij zit eigenlijk in alle boeken. Hij is altijd een doffe hartslag geweest in al mijn werken."

Wolf groeide als nakomertje op in een warm gezin en Lara was bang dat de fijne momenten zouden verkleuren, na wat de familie heeft meegemaakt. Haar vader is lange tijd e-mails blijven schrijven naar zijn zoon, terwijl hij vermist was. 

Haar ouders zijn in de zomer van 2013 naar het bos in Zweden getrokken om tastbaar afscheid te kunnen nemen. "We hebben nooit het lichaam van onze broer mogen zien. Mijn moeder heeft daar in de aarde zitten graven en stukjes van de jas van mijn broer teruggevonden – de jas die mijn broer droeg op de foto’s van de vermissing. Voor haar was dat een punt waar het besef ten volle doordrong: ik ben mijn kind kwijt."

Lara vroeg haar ouders het manuscript na te lezen en aan te duiden wat ze anders wilden. "Ze hebben niets aangeduid. Dat is toch een heel mooi cadeau."

"De naam die we onze soort gegeven hebben is homo sapiens – de wijze mens. Het valt alleen wel te betwisten of we die naam hebben waargemaakt." Zo begint de Israëlische historicus Yuval Noah Harari zijn nieuwe boek 'Nexus. Van het stenen tijdperk tot AI : een beknopte geschiedenis van informatienetwerken' (uitgeverij Thomas Rap). VRT NWS-journaliste Annelies Beck las het boek. 

De mens onderscheidt zich van andere soorten door verhalen te vertellen, die door informatienetwerken worden verspreid, schrijft Harari. "Daardoor zijn we in staat tot samenwerken en kunnen we samenlevingsvormen tot stand brengen, zoals een democratie", licht Annelies Beck zijn stelling toe. Door technologische ontwikkelingen – denk aan de drukpers, de radio, computers en nu artificiële intelligentie, – breidt het bereik van de informatienetwerken uit en raken er dus ook meer mensen bij betrokken.

Door AI duiken nu ook verhalen op die niet door mensen gemaakt zijn, maar door computers. Die wisselen bovendien autonoom onderling informatie uit en ze injecteren informatie in ons netwerk. Harari vreest dat we op den duur geen zicht meer hebben op waar een verhaal vandaan komt of waarom we elkaar dit verhaal vertellen. Zo zou AI in theorie een nieuwe religie kunnen uitvinden, zonder dat er een mens aan te pas komt, met volgelingen die daarop hun wereldbeeld enten.

Yuval Noah Harari daagt de lezer uit om na te denken over of we dit wel willen en hoe we ons hiertegen kunnen wapenen. En daarvoor kijkt de historicus naar het verleden. Doorheen de geschiedenis werd het makkelijker om de waarheid te herkennen, omdat het informatienetwerk steeds meer geavanceerd werd. Niet zo bij AI: daarmee wordt het almaar moeilijker om de waarheid te herkennen.

"We moeten niet allemaal experts zijn in AI, maar we moeten wel de principes begrijpen die eraan ten grondslag liggen. Zo kunnen we de vragen stellen die nodig zijn om eventueel een controlerend mechanisme op te bouwen," zegt Annelies Beck. 

Samengevat: mensen die zich vragen stellen bij artificiële intelligentie wil Harari een inzicht bieden: welke vragen moeten we ons stellen en vooral: hoe houden we de controle?

Frederic Vermeulen heeft een bijzondere stamboom: hij is de nazaat van een heks. Zijn verre voormoeder Tanneke Sconynckx werd eind 16de eeuw beschuldigd van hekserij en stierf op de pijnbank na dagen foltering.  'De heks van Gottem. Het waargebeurde verhaal van Tanneke Sconyncx, verteld door haar afstammeling van de elfde generatie' is uitgegeven bij Lannoo. 

Tijdens de corona-lockdown wilde Frederic Vermeulen de stamboom van de familie verder in kaart brengen, niet vermoedend dat hij zou uitkomen bij het verhaal van Tanneke Sconynckx, de heks van Gottem. De volkslegende over de heks van Gottem - een gehucht van Deinze - is een waargebeurd verhaal. Vermeulen baseerde zijn boek op onderzoek van professor en rechtshistoricus Jos Monballyu (KU Leuven) die het proces tegen Tanneke analyseerde en op het goed gedocumenteerde dossier van Tanneke, dat bewaard wordt in het Rijksarchief van Gent. 

Anna De Coninck is de vrouw die schuilgaat achter de naam Tanneke Sconyncx. In 1575 huwt ze de welgestelde boerenzoon Thomas Vermeulen. De religieuze spanningen tussen protestanten en katholieken, de 80-jarige oorlog en de pest vormen de voedingsbodem voor heksenvervolging. Het is tegen deze achtergrond dat een ontslagen knecht de roddel verspreidt dat Anna een heks zou zijn. In 1603 bezwijkt Anna na 4 dagen van folteringen.

"Ik wou van Tanneke gewoon een mens van vlees en bloed maken", vertelt Frederic Vermeulen op Radio 1. "Ik heb geprobeerd haar een mooi karakter te geven, zodanig dat de lezer na het lezen van het boek gewoon boos is. De eerste hoofdstukken zijn vooral fictief, maar de gebeurtenissen die beschreven worden zijn werkelijkheid."

"Alle machinaties rond haar proces zijn zo overweldigend. Heksen komen uit alle lagen van de bevolking, maar vooral weduwen bleken slachtoffers, omdat die ook geen bescherming meer hadden van een man."

Vorig jaar won 'Een dag uit het leven van Abed Salama. Een Palestijnse tragedie' (uitgeverij Cossee) van Nathan Thrall de prestigieuze Pulitzerprijs. In dit indrukwekkend journalistiek onderzoek vertelt Thrall over de zoektocht van een wanhopige Palestijnse vader naar zijn 5-jarige zoon, die betrokken raakte bij een busongeval tijdens een schooluitstap. Midden-Oostenexperte Brigitte Herremans las het boek dat de complexe realiteit in de regio blootlegt. 

Hoofdpersonage is Abed Salama, de vader van Milad die in 2012 sterft bij een busongeluk op de 'dodenweg'. "Dat is de weg van Jeruzalem naar Ramallah die door zone C loopt. Zone C is gelegen op de Westelijke Jordaanoever, volledig bezet en gecontroleerd door Israël. Het is een soort bureaucratisch niemandsland waardoor de hulpverlening vertraagd werd", vertelt Brigitte Herremans op Klara. De ambulance komt pas na een half uur, de bus brandt uit en het zijn de omstaanders die de kinderen moeten redden. De ziekenhuizen zijn door een wirwar van checkpoints en hindernissen moeilijk bereikbaar.

Het boek is een mozaïekvertelling waarbij Nathan Thrall inzoomt op de personages die ter plaatse zijn of later betrokken raken: van de kinderen op de bus tot de Israëlische legercommandant en de ambulancier.

Brigitte Herremans werd vooral getroffen door het verhaal van die ambulancier, een man die uit Rusland komt en als kolonist - volgens het internationaal recht - illegaal in de Palestijnse gebieden woont. Hij voelt heel veel verbondenheid met die kinderen. "In het boek zie je personages samen, die in de politieke wereld vaak van elkaar gescheiden zijn. Dat is knap." 

Jonathan Littell maakte veel indruk met zijn boek 'De welwillenden', waarin hij in het hoofd van een nazi kroop. Toen hij aan een volgend boek begon, over een massamoord in Oekraïne tijdens de Tweede Wereldoorlog, brak daar opnieuw oorlog uit. In 'Een ongemakkelijke plek' (uitgeverij De Arbeiderspers) schuiven heden en verleden over elkaar.

Jonathan Littell onderzocht in Oekraïne de massamoord van Babi Jar, de plek nabij Kiev waar in september 1941 meer dan 33.000 Joden werden vermoord door de nazi's. In 2021 was zijn manuscript af, maar toen volgde de Russische invasie. "Het boek is het verslag hoe die plek een nieuwe betekenis krijgt in de context van die huidige oorlog", vertelt slavist en schrijver Peter Vermeersch op Klara.

De Tweede Wereldoorlog maakte in de regio nog meer slachtoffers. Het opzoekingswerk hierover is van vrij recente datum, want onder de Sovjet-Unie heerste een soort actieve vergeetcultuur. "De Sovjet-Unie wilde vooral de overwinning op de nazi’s verheerlijken en niet nadenken over de Holocaust en het antisemitisme", licht Vermeersch toe.

Na het Sovjettijdperk zijn heel veel Oekraïners begonnen te onderzoeken wat er toen is gebeurd. Er ontstond een uitgebreide herdenkingscultuur. En door de recente oorlogsmisdaden van het Russische leger en de Wagnermilitie, onder meer in Bucha, ontstaat er een nieuwe herinneringscultuur. 

"Over al die lagen van de geschiedenis gaat het in dit boek", vertelt Peter Vermeersch. "De Tweede Wereldoorlog, de oorlog nu, de 'vergeetgeschiedenis' en de geschiedenis die nu bezig is. Het is niet hoopgevend. Het gaat over de toestand waarin het geheugen kan terechtkomen als het verzadigd is van dat soort gruwel." 

In het boek staan ook foto’s van Antoine d'Agata, een Magnumfotograaf die met Jonathan Littell meereisde. Tussen hen ontstaat er een soort van dialoog, want ze zien verschillende dingen op dezelfde plek.