5 vragen na het spionageonderzoek van VRT NWS: "Zijn we te lang naïef geweest?"

De voorbije decennia is er ontzettend veel geld geïnvesteerd in de aanleg van kritieke infrastructuur in de Noordzee, voor onze kustlijn. Denk aan kabelnetwerken, gaspijpleidingen en energieparken. Dat gebeurde in wat toen nog een relatief veilige geopolitieke context was. “Er werd daarom niet meteen gedacht aan het beveiligen van die infrastructuur”, zegt defensiespecialist Alexander Mattelaer (VUB/Egmont Instituut). “Vandaag is de situatie helemaal veranderd. En dus moeten we onze beveiliging opschroeven.”

“We zijn 20 jaar lang naïef geweest, met alle risico’s van dien,” bevestigt politicoloog Jonathan Holslag (VUB), “maar we worden langzaamaan wakker. Het aantal sensoren op zee neemt geleidelijk aan toe, bijvoorbeeld op de windmolenparken.”

Politicoloog Yf Reykers (Maastricht University) zit op dezelfde lijn. “De politiek begint stilaan te beseffen hoe afhankelijk onze maatschappij is van maritieme veiligheid. Alleen komt het debat in België erg traag op gang.”

Jens Franssen, defensie-expert bij VRT NWS, wijst op een bekend Belgisch zeer: "Het Belgische Noordzeebeleid is enorm versnipperd: door de regionalisering zijn er maar liefst 17 overheidsinstanties mee bezig. Zij kennen elkaar uiteraard wel, maar het vergemakkelijkt de zaak niet. Daar zouden onze politici zich toch eens over moeten buigen."

Het ministerie van Defensie laat weten dat onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten geen enkele dreiging binnen hun bevoegdheid uit het oog verliezen. Afhankelijk van de geopolitieke of binnenlandse situatie zijn ze wel "verplicht om de schaarse middelen meer of minder op een bepaald gevaar te richten."

"De oorlog in Oekraïne heeft de aandacht van politiek, pers en publieke opinie weer volop op de dreiging van spionage en inmenging gevestigd", klinkt het. "Contraspionage speelt zich vaak af in een grijze zone en de resultaten zijn niet steeds even zichtbaar, maar het grote aantal uitwijzingen van Russische agenten in heel Europa is een duidelijk bewijs dat de diensten inzicht hadden in het probleem."

Wie spreekt over het Belgische leger, belandt ook bij de capaciteitsproblemen  waarmee het geconfronteerd wordt.

De Belgische defensie-uitgaven zijn de laatste jaren mondjesmaat toegenomen. In 2014 is 3,9 miljard euro  uitgegeven, goed voor 0,97 procent van het bbp. In 2023 bedragen de uitgaven 7 miljard euro of 1,22 procent van het bbp, volgens cijfers die het kabinet-Defensie ons eind mei heeft bezorgd.

Net als de rest van het leger, is de marine op zoek naar personeel. Defensie wil dit jaar ongeveer 2.500 actieve militairen rekruteren, voor wie er bij de marine zo’n 276 vacatures openstaan. Ter vergelijking: vandaag telt de marine zo'n 1.500 werknemers.

Is dat voldoende om onze Noordzee te beschermen?   

Professor Holslag meent van wel, maar wijst tegelijk op 2 pijnpunten.

“Voor het beveiligen van onze Noordzee heeft onze marine – zeker als het derde patrouilleschip er komt – voldoende capaciteit. De veiligheid van onze exclusieve economische zone (EEZ) is de taak van meerdere spelers en wordt bovendien opgevolgd door het Maritiem Informatiekruispunt (MIK). Dat is erg belangrijk om het overzicht te houden.” 

“De grotere uitdaging bestaat erin ook onze havens goed te beschermen tegen spionage”, aldus Holslag. “Daar is de capaciteit nog beperkt. Een andere achilleshiel is dat België in het algemeen sterk afhangt van koopvaardij. We hebben te weinig vermogen om bijvoorbeeld onze baggerschepen of koopvaardijschepen in het Suezkanaal of de Rode Zee te beschermen.”  

Yf Reykers bekrachtigt de analyse van Holslag. “We hebben 2 patrouilleschepen en voor monitoring is dat op zich voldoende. Maar het feit dat we slechts 2 fregatten hebben, is een probleem: die zijn niet alleen in de Noordzee actief, ze zijn ook in andere zeeën nodig, om de belangen van de internationale handel en van onze Port of Antwerp-Bruges te beschermen."

"Dus of we in staat zijn onze Noordzee te beschermen? Ik twijfel. We komen uit een periode waarin investeringen in onze veiligheid vooral afgebouwd werden.”

Volgens Richard Balyu van de militaire vakbond ACMP-CGPM – voormalig marineofficier én ex-commandant van patrouilleschip Pollux – zijn we met het huidige personeelsbestand in staat onze EEZ te bewaken.

Daar zijn wel twee voorwaarden aan verbonden, meent hij. “Het 3e patrouilleschip moet er komen, zodat een van de huidige patrouilleschepen in onderhoud kan gaan of gebruikt kan worden voor opleiding. En we moeten ons personeelsbestand opschroeven: vandaag zijn we met 1.500, tegen 2030 moeten we 2.000 mariniers tellen. Dat wordt een serieuze uitdaging."

VRT NWS-expert Jens Franssen is minder optimistisch. Volgens hem zijn we ondermaats beschermd. "Een van de belangrijkste zaken om spionage tegen te gaan, is: weten wie er je bespioneert. Onze toolbox is daarvoor nog niet volledig.” “Onze Noordzee is erg druk bevaren, we hebben 3 grote zeehavens en veel energie die in zee wordt opgewekt: het maritieme domein is de slagader naar ons economisch hart. Als je dat beseft, besef je ook dat onze verdediging te wensen overlaat."

"De Marine kan haar opdracht met de huidige middelen uitvoeren", laat Defensie weten. Het benadrukt ook de internationale samenwerkingsverbanden. "Die spelen een cruciale rol bij het beveiligen van onze kritische infrastructuur in de Noordzee, net als de diverse betrokken industriële partners."

"Binnen de NAVO moet - buiten enkele uitzonderingen - ieder lid instaan voor de soevereine bewaking van het eigen territorium", duidt Jens Franssen. "Dus wij staan in voor de eigen EEZ."

Het is dus niet de taak van de NAVO om elk schip in onze Noordzee op te volgen. Dat neemt niet weg dat de NAVO in februari 2023 de oprichting van een coördinatiecel voor onderzeese infrastructuur  heeft aangekondigd. 

“De wereld is een beetje slechter geworden”, verklaart James Appathurai, NAVO-Adjunct-secretaris-generaal voor Innovatie, Hybride en Cyber, aan VRT NWS. “Er zijn nu bedreigingen voor onze kritieke onderzeese infrastructuur die we al heel lang niet meer hebben gezien, althans op dit niveau.”

“We zijn inderdaad lang naïef geweest, ook bij de NAVO”, zegt inlichtingen- en veiligheidsexpert Koen Aartsma (Clingendael Institute). “Maar die naïviteit zijn we aan het kwijtraken.”

“Volgens Rusland zijn wij – het westen en de NAVO – met hen in een existentiële strijd verwikkeld. Het is geen rechtstreekse oorlog, wel een vorm van hybride conflictvoering. Zowel de politiek, het bedrijfsleven als de maatschappij moeten zich bewust zijn van die dreiging.”

James Appathurai van de NAVO legt uit hoe de organisatie zich tegen spionage en sabotage probeert te beschermen:

“De Russen slagen er bij elk incident in twijfel te zaaien:  is dit een ongeluk, een toeval of is er wel degelijk sprake van spionage of sabotage”, zegt Appathurai. “Wie zit erachter? Wat is precies de motivatie? Het doel is om ons te verlammen.”

“Met het werk dat we nu doen, willen we een beter beeld krijgen van wat er onder het zeewateroppervlak gebeurt. We maken daarbij gebruik van nieuwe technologieën, onder andere artificiële intelligentie.”  

Appathurai prijst België omdat het de leiding heeft genomen in een samenwerkingsverband tussen de Noordzeelanden. “Dat heeft tot praktische resultaten geleid: informatie wordt sneller gedeeld, onze infrastructuur beter beveiligd. Het is een inspirerend model, ook voor de NAVO.”

Op en onder de Noordzee ligt heel wat belangrijke infrastructuur. De 8 offshore windparken zijn momenteel goed voor zo’n 10 procent van het totale Belgische stroomverbruik. Daarnaast lopen er 3 submariene pijpleidingen met een totale lengte van 163 kilometer door het Belgische deel van de Noordzee. Er zijn ook stroomkabels: kabels die de windparken met het land en met elkaar verbinden, en kabels die internationale stroomnetwerken met elkaar te verbinden.

Ook onze telecommunicatie verloopt via onderzeese kabels. Als de 7 actieve communicatiekabels voor internetdata die er nu liggen, zouden worden gesaboteerd, vallen we terug tot 0,1 procent van het internetgebruik en moeten we rekenen op 1 tot 2 weken reparatietijd, schrijft DG Scheepvaart van de FOD Mobiliteit.

Maar hoe realistisch is het dat zoiets gebeurt? Dat hangt natuurlijk af van het scenario, zeggen experten. Als in Europa 1 kabel wordt doorgeknipt, zijn er meestal nog andere kabels die de storing kunnen opvangen. Maar worden er meerdere doorgeknipt, of vindt er een sabotage op grotere schaal plaats, kan de storing groter zijn. 

“Daarom moet onze weerbaarheid omhoog”, zegt Koen Aartsma. “Bewuste sabotage zal een enorme impact hebben, en lang niet alleen op militair vlak. We worden steeds afhankelijker van de Noordzee, onder andere voor onze energiebevoorrading, via onze windmolenparken. Stel dat de elektriciteit voor 72 uur uit zou liggen: welke gevolgen zou dat hebben? Of als we 2 dagen lang geen e-mails kunnen sturen?” 

“Energieprijzen kunnen stijgen”, bevestigt Appathurai, “of het kan donker worden. Als een grote kabel uitvalt, heeft dat enorme financiële gevolgen. Elke dag passeren er duizenden miljarden dollars aan economische activiteiten via onderzeese kabels. Er zijn niet zo veel kabels die de Atlantische Oceaan oversteken. Als er 1 wordt doorgesneden, is de economische impact voor ons allemaal erg groot.”  Experts wijzen er ten slotte ook op dat zo’n sabotageactie gecombineerd zal worden met een uitgekiende desinformatiecampagne. Met als opzet: verdeeldheid zaaien in de maatschappij.

De militaire inlichtingendienst ADIV heeft op dit ogenblik geen weet van bewuste sabotage op de Noordzee in de zone binnen de Belgische verantwoordelijkheid. 

Spionage daarentegen valt niet uit te sluiten. 

De inlichtingen-en veiligheidsdiensten zeggen dat ze vreemde gedragingen van bepaalde schepen onderzoeken. Vervolgens analyseren ze die om te zien of er patronen uit afgeleid kunnen worden. "Maar het is vaak niet mogelijk om met zekerheid van spionage te spreken."