Een film als een jazzclub: 'Soundtrack to a coup d’état' verweeft politiek en muziek over de Congolese onafhankelijkheid

2 jaar research, 3 en een half jaar montage en dan nog een jaartje werk om alle muziek te pakken te krijgen die in de film aan bod komt: sinds corona ging alle energie van regisseur Johan Grimonprez naar deze film. Het is dan ook een documentaire als een kaleidoscoop van 2 en een half uur, met ontelbare fragmenten uit toespraken, nieuws- en concertbeelden. Schatten uit vele archieven, van de Verenigde Naties tot het AfricaMuseum en veel Amerikaanse bewaarplaatsen.

Bekijk de trailer van 'Soundtrack to a coup d'état' hier:

Hebben we dan nog niet alles gezien en gehoord over de onafhankelijkheid van Congo, de moord op Patrice Lumumba en de Belgische betrokkenheid, zeker ook na de parlementaire onderzoekscommissies van enkele jaren geleden? “Sommige verhalen zijn nog niet verteld”, zegt regisseur Johan Grimonprez in De Ochtend op Radio 1. 

Bijvoorbeeld de rol van Andrée Blouin, een vrouw van gemengde afkomst die de naaste medewerkster was van Patrice Lumbumba in de korte tijd dat hij premier was. “Zij is uit de geschiedenis geschreven”, oordeelt Grimonprez. Blouin was een panafrikaniste, bevriend met veel andere leiders van pas onafhankelijke Afrikaanse staten; ze kreeg tienduizenden vrouwen mee. Maar Blouin werd Congo uitgezet en moest haar kinderen achterlaten. In de film hoor je Marie Deaulne, zangeres van Zap Mama, voorlezen uit de memoires van Blouin en krijg je ook unieke homemovies te zien.

Grimonprez heeft vooral het archief van de Verenigde Naties doorgeploegd en uren speeches bekeken en verknipt. Toenmalig Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov komt er positief uit als de man die letterlijk met zijn schoen op tafel klopte voor dekolonisering, “maar hij was ook geen heilige, we vermelden ook de opstand in 1956 in Hongarije”.

De film gaat verder dan de moord op Lumumba en betrekt de hele internationale context van dat moment. Temidden van de Koude Oorlog was er de beweging van de niet-gebonden landen. Terwijl in Amerika de burgerrechtenstrijd volop woedde. Patrice Lumumba en Malcolm X worden parallel aan elkaar opgevoerd in de film. 

“Dat hele gevoel van hoop en onafhankelijkheid werd in de kiem werd gesmoord. Het startpunt daarvan, de ground zero zeg maar, was de moord op Patrice Lumumba, met medeplichtigheid van de Belgen en de Amerikanen”, zegt regisseur Grimonprez. 

De rol van ons land komt herhaaldelijk aan bod. Opvallend is ook een citaat van toenmalig premier Gaston Eyskens. Hij heeft het over het "beschavingswerk ten bate van een minder ontwikkeld volk dat voor zijn heil en opgang zozeer de blanken en de Belgen nodig heeft”. 

De documentaire begint met een roffel van drummer Max Roach, dendert voort op het ritme van de jazz en eindigt met een schreeuw van zangeres Abbey Lincoln. Er is het bekende lied ‘Indépendance cha cha’ dat in Brussel werd geschreven. De laatste muzikant van de band is onlangs overleden.

Er is het verhaal van Louis Armstrong die naar Congo werd gestuurd, als dekmantel voor de manoeuvres van de CIA. Ook andere musici en kunstenaars werden op die manier door de Amerikanen 'gebruikt' om goodwill te creëren.

De bekende toespraak van koning Boudewijn bij de onafhankelijkheid van Congo (30 juni 1960) wordt onderbroken door de schurende saxofoon van Eric Dolphy. Johan Grimonprez noemt het ‘jazz interruptus’, naar analogie met een coïtus interruptus. Een bewuste strategie: hij wil “dingen onderbreken en kritiek geven, de muziek commentaar laten leveren”.

Botsende quotes uit toespraken met een extra laag muziek, het kan chaotisch overkomen. “Ik probeer dingen open te gooien, zodat een poëtische 'derde ruimte' ontstaat. Als je muziek tegenover politieke beelden zet, zie je dingen verschuiven. Muzikanten die het politieke toneel opstappen of omgekeerd, toespraken van staatsleiders in de VN of de Rondetafel die de lyrics worden voor de jazzmuziek”, vertelde Grimonprez eerder dit jaar in 'Culture club' op Radio 1.

De strijd om de macht in Congo, toen zowel als nu, draait om de rijke ondergrond. Er loopt een rode draad van de privatisering van het mijnimperium Union Minière in Katanga tot nu. Met korte reclameflitsen voor Tesla en iPhone, die draaien op batterijen met coltan uit Congo, word je daar als kijker en consument aan herinnerd.