Het gat in de ozonlaag is zich pas begin deze maand beginnen vormen, later dan normaal. Dat meldt de Europese aardobservatiedienst Copernicus. Het gat is daardoor ook kleiner dan de voorgaande jaren. Dat heeft vooral te maken met de temperatuur van de stratosfeer boven Antarctica, die deze zomer bokkensprongen maakte.
Elk jaar opnieuw in augustus, wanneer in Antarctica de lente aanbreekt, begint zich het gat in de ozonlaag te vormen. Dat komt door een cocktail van ingrediënten. De toenemende zonnestraling speelt een rol, maar ook chemische stoffen die ozon afbreken in de lucht en de polaire vortex, een enorme massa erg koude lucht op 10 kilometer hoogte. Ook de klimaatverandering en vulkanische uitbarstingen spelen een rol, zij het iets kleiner.
De concentratie van al die ingrediënten schommelt jaar na jaar, en daarmee ook de grootte van het gat in de ozonlaag. Hoe sterker de polaire vortex en de bijhorende winden, hoe steviger ozonafbrekende stoffen (zoals cfk's, methylchloroform of broom) op hun plaats worden gehouden boven de zuidpool, en hoe groter het gat in de ozonlaag dus wordt.
Dit jaar heeft dat proces een maand vertraging opgelopen, blijkt uit metingen van Copernicus in de atmosfeer. Het gat begon zich pas eind augustus te vormen. Het is daardoor ook kleiner dan normaal, al is "kleiner" relatief. Het gaat nog steeds om een oppervlakte van 18 miljoen vierkante kilometer.
Waarom is het gat in de ozonlaag een probleem? De ozonlaag is een dun laagje van gassen in de stratosfeer. Die absorbeert zo goed als alle schadelijke ultraviolette straling van de zon, en beschermt zo alle leven op Aarde. Hoewel maar 3 op de 10 miljoen moleculen in de lucht uit ozon bestaan, speelt dat dunne laagje dus een erg belangrijke rol.
Vorig jaar mat het gat in de ozonlaag half september 26 miljoen vierkante kilometer. Dat was toen nog een van de grootste gaten ooit opgemeten rond die tijd van het jaar, sinds het begin van de metingen in 1972. Maar dit jaar spreken we dus voorlopig eerder van een gaatje, net zoals in 2022 trouwens.
Bokkensprongen
Copernicus brengt het nieuws vandaag, op de Internationale Dag voor het Behoud van de Ozonlaag. Die herdenkt de verjaardag van het Montreal Protocol uit 1987, een baanbrekend verdrag dat een hele reeks ozonvernietigende stoffen verbood. Die zaten toen nog in alledaagse producten zoals koelkasten, airco's, brandblussers en sprays. Het is tot vandaag een van de meest succesvolle voorbeelden van internationale samenwerking om een groot milieuprobleem aan te pakken.
Toch hebben we het wellicht niet aan het Montreal Protocol te danken dat het gat in de ozonlaag dit jaar relatief klein is. Het verdrag verhinderde wel dat de ozonlaag nog verder afgebroken werd.
De wetenschappers van Copernicus kijken eerder naar de stratosfeer boven de Zuidpool. De temperatuur van die luchtlaag, op 10 kilometer hoogte, maakte in juli en augustus vreemde bokkensprongen. Tot tweemaal toe warmde die sterk op, met sprongen van 15 en 17 graden Celsius. Dat heeft de vorming van de zuidelijke polaire vortex sterk verstoord. Vorig jaar waren de bijhorende winden, de zogenaamde poolwervel, wél koud en sterk, wat toen dus leidde tot een groot gat in de ozonlaag.
Wellicht krijgen we nog enkele decennia zulke schommelingen. De VN verwacht dat de ozonlaag pas in 2040 grotendeels hersteld zal zijn. Copernicus vermoedt zelfs dat het nog 40 jaar kan duren voor er geen sprake meer is van een gat in de ozonlaag, in de jaren 2060 dus. Dat volledige herstel zullen we dan weer wél te danken hebben aan het Montreal Protocol.
