Waarom doen gemeentebestuurders niet meer inspanningen om kiezers te doen stemmen nu opkomstplicht is afgeschaft?

Op 13 oktober vinden voor het eerst lokale verkiezingen plaats in Vlaanderen zonder opkomstplicht. Veel stemgerechtigden zullen die zondag thuisblijven. 

Experts vrezen een verzwakking van de lokale democratie. Uit onderzoek blijkt dat vooral jongeren, kortgeschoolden en burgers met een lager inkomen de verkiezingen aan zich voorbij zullen laten gaan. Om hen toch te motiveren, pleiten experts voor zogenoemde 'opkomst bevorderende maatregelen'. Dat zijn initiatieven die burgers moeten aansporen om naar het stemhokje te trekken. 

Maar bij de gemeentebesturen is er weinig animo om in te zetten op zulke maatregelen. Dat blijkt uit een bevraging van de UGent bij de Vlaamse gemeenten. "Ze willen er weinig geld aan spenderen en ze nemen geen maatregelen die heel veel inspanning vragen", zegt professor politieke wetenschappen Bram Wauters.

Slechts in de helft van gemeenten wordt bijvoorbeeld werk gemaakt van neutrale posters of reclameborden die herinneren aan de komende verkiezingen, of van het aanbieden van vervoer naar het stembureau voor ouderen of mensen met een beperking.

"In veel gemeenten doen ze wel iets, maar dat zijn vaak initiatieven die er vroeger ook al waren om de drempels te verlagen", zegt Wauters. Het gaat dan bijvoorbeeld over het plaatsen van wegwijzers naar het stembureau, of het geven van informatie over de verkiezingen op hun website. 

Meer aanklampende maatregelen of grootser opgezette initiatieven zijn zeldzaam. 7 op de 10 gemeentebesturen trekken een budget uit dat lager is dan 2.000 euro om de verkiezingen onder de aandacht te brengen.  

"Ik heb vooral het gevoel dat niemand zich aangesproken voelt om die taak op zich te nemen. Overheden, middenveld en de politici wijzen een beetje naar elkaar", aldus Wauters. 

"Ik hoor bij veel collega's dat ze niet goed weten hoe ze het moeten aanpakken", zegt burgemeester van Oostkamp Jan de Keyser (CD&V). "Wat is de grens tussen een neutrale oproep of een politieke campagne? Dat is een moeilijk evenwicht voor een gemeentebestuur. Als de oproep om te gaan stemmen vanuit de gemeente komt, lijkt het vaak of die vanuit de burgemeester of van de partijen aan de macht komt."

De Keyser waagt zich toch aan zo'n oproep om te gaan stemmen vanuit de gemeente. "We sturen in de komende weken een brief die ondertekend is door alle lijsttrekkers. Zowel van de meerderheid, de oppositie als lijsten die niet in de gemeenteraad zitten."

Hij denkt dat de persoonlijke aanmaning effect zal hebben. "Een brief van de gemeente doen de meeste inwoners open. In de brief leggen we uit dat de regels rond de verkiezingen veranderd zijn. We roepen op aan de mensen om hun stemrecht te gebruiken. We leggen uit dat een stem voor een lokaal bestuur veel meer impact heeft."

Oostkamp zal ook 2 extra stembureaus openen in woonzorgcentra. Op die manier hopen ze de drempel om te gaan stemmen, te verlagen voor de bewoners. 

Veel gemeenten kijken naar de Vlaamse overheid of middenveldorganisaties om met initiatieven te komen. Wauters: "Ze zien het niet als een taak van de lokale administratie, terwijl ik net denk dat zij goed geplaatst zijn, omdat ze de lokale context van hun gemeente zo goed kennen."

Vlaanderen lanceerde afgelopen week een grootschalige campagne via tv, sociale media en in het straatbeeld. Die wordt de komende weken nog opgevoerd. 

De overheid ondersteunt ook initiatieven zoals 'De Stemmerstest '. Dat is geen klassieke stemtest maar een online toepassing voor burgers om na te gaan welk type kiezer ze zijn. Op basis daarvan krijgen ze info over de verkiezingen. Gemeenten hebben de mogelijkheid om de test zelf aan te bieden op hun website. 15.000 Vlamingen hebben de test al ingevuld.

Ook het middenveld ziet het als zijn rol om burgers te motiveren. Onder de noemer 'Ieders Stem Telt' bundelen organisaties SAAMO, Welzijnszorg, Sam vzw, Uit de marge en Beweging.net hun krachten. Ze organiseren activiteiten in heel Vlaanderen.

 "Als de overheid er niet voor kiest om alle burgers te betrekken via de opkomstplicht, dan moeten we dat engagement opnemen. Veel van onze doelgroepen worden nu al vaak niet gehoord", zegt Jessica Rombaut van SAAMO.

Ligt die taak uiteindelijk ook niet bij de politici zelf? Dat vond voormalig Vlaams minister Bart Somers (Open VLD) alleszins toen hij het initiatief nam om de opkomstplicht af te schaffen. "Het is een goede zaak dat politici mensen ook gaan moeten overtuigen van het belang van de democratie."

Wauters twijfelt of zij daarvoor goed geplaatst zijn. "Burgers die twijfelen om te gaan stemmen, staan wantrouwig tegenover politici en zullen zich dus net door hen niet zo makkelijk laten overtuigen om toch te gaan stemmen."