Hoe dode vis kan zwemmen en zoogdieren door hun anus kunnen ademen: dit zijn de winnaars van de Ig Nobelprijzen

Naar de Ig Nobelprijzen , opgevat als een parodie op de echte Nobelprijzen, is het elk jaar opnieuw uitkijken. Improbable Research , het tijdschrift dat de prijzen uitreikt, wil daarmee wetenschappers belonen voor onderzoek "waar je eerst om moet lachen, maar waar je dan over gaat nadenken".

Elk jaar worden 10 prijzen uitgereikt in verschillende wetenschappelijke disciplines, die niet elk jaar hetzelfde zijn en waarin soms enige wetenschappelijke creativiteit geldt. Winnende onderzoeken moeten wel echt gepubliceerd zijn in een erkend wetenschappelijk tijdschrift. De Ig Nobels werden al voor de 34e keer uitgereikt. Voor het eerst sinds de coronapandemie gebeurde dat opnieuw in een fysieke ceremonie. Niet aan de universiteit van Harvard, zoals gewoonlijk, maar wel aan het al even prestigieuze Massachusetts Institute of Technology (MIT). De prijzen worden uitgereikt door winnaars van 'echte' Nobelprijzen.

Zoals het de Ig Nobels betaamt, zit de ceremonie vol eigenaardigheden. Zo mag het publiek in de zaal traditioneel met papieren vliegtuigjes naar het podium gooien en krijgen de winnaars al even traditioneel een - waardeloos - biljet van 10 biljoen Zimbabwaanse dollar. Ze krijgen ook een knutselwerkje: dit keer was dat een doos met items gelinkt aan de wet van Murphy, het thema van de ceremonie.

Anatomie Ooit al gehoord van het corioliseffect? Een natuurkundig begrip dat beschrijft hoe de baan van een voorwerp afbuigt als het zich in een draaiend systeem bevindt. In het noordelijk halfrond buigt het voorwerp af naar rechts (met de wijzers van de klok mee), in het zuidelijk halfrond naar links (tegen de wijzers van de klok in). Het effect is bijvoorbeeld aangetoond bij wind, bij wolken en bij biljartballen.

Franse en Chileense wetenschappers wilden weten hoe het zat met haargroei. Ze stelden vast dat het hoofdhaar van de meeste mensen met de klok mee draait, maar op het zuidelijk halfrond wonen veel meer mensen van wie het haar in tegenwijzerzin groeit. Is dit het corioliseffect? Onderzoeker Roman Khonsari betwijfelt dat, maar was wel blij met de prijs. "Het ontcijferen van patronen in de natuur kan leiden tot belangrijke ontdekkingen over fundamentele principes van ontwikkeling."

Referentie: "Genetic Determinism and Hemispheric Influence in Hair Whorl Formation ," Marjolaine Willems, Quentin Hennocq, Sara Tunon de Lara, Nicolas Kogane, Vincent Fleury, Romy Rayssiguier, Juan José Cortés Santander, Roberto Requena, Julien Stirnemann, and Roman Hossein Khonsari, Journal of Stomatology, Oral and Maxillofacial Surgery, vol. 125, no. 2, April 2024, article 101664

Biologie De Ig Nobelprijs voor Biologie werd postuum uitgereikt voor Amerikaans onderzoek dat al in 1940 werd gevoerd. De intussen overleden Fordyce Ely en William Petersen onderzochten factoren die de productie van melk in melkveekuddes beïnvloeden. Daarvoor hadden ze onder meer een kat op de rug van een koe gezet en lieten ze herhaaldelijk papieren zakken ontploffen om te zien of de melkstroom veranderde. De doodsbange koeien leken minder melk te produceren.

"Het beangstigende bestond in eerste instantie uit het plaatsen van een kat op de rug van de koe en het elke 10 seconden laten ontploffen van papieren zakken gedurende 2 minuten", schreven Ely en Petersen. "Later werd de kat achterwege gelaten in het onderzoek wegens onnodig."

Referentie: "Factors Involved in the Ejection of Milk ," Fordyce Ely and W.E. Petersen, Journal of Dairy Science, vol. 3, 1941, pp. 211- 23.

Chemie Voor Chemie vielen Nederlandse en Franse onderzoekers in de prijzen. Ze bestuderen polymeren, samenstellingen van op elkaar gelijkende moleculaire eenheden die met elkaar verbonden zijn. Er bestaan polymeren die in de natuur voorkomen, maar ook synthetische polymeren, de bouwstenen van kunststoffen.

Polymeren hebben veel voordelige eigenschappen. Zo zijn het goede isolatoren, zijn ze sterk maar toch licht, en zijn ze gemakkelijk te verwerken. Interessant om te onderzoeken dus, maar hoe onderscheid je de eenheden in polymeren van elkaar? De onderzoekers wilden weten of chromatografie een goede techniek kan zijn. Ze hebben die techniek alvast uitgetest om een kluwen van dronken en nuchtere wormen van elkaar te scheiden.  

Referentie: "Chromatographic Separation of Active Polymer–Like Worm Mixtures by Contour Length and Activity ," Tess Heeremans, Antoine Deblais, Daniel Bonn, and Sander Woutersen, Science Advances, vol. 8, no. 23, 2022, article eabj7918.

Demografie Australisch-Brits onderzoek won de Ig Nobelprijs voor Demografie. Saul Justin Newman verrichtte bewonderenswaardig detectivewerk naar mensen die zogezegd buitengewoon lang leven. Hij kon achterhalen dat veel van die gevallen voorkomen op plaatsen waar geen geboortecertificaten uitgereikt worden en de levensverwachting laag is. En waar administratieve fouten en pensioenfraude welig tieren.

"Registraties van extreme ouderdom zijn een statistisch wrak", verklaart Newman het nut van zijn onderzoek. "Van het niveau van individuele gevallen tot het niveau van brede bevolkingspatronen, vrijwel geen van onze ouderdomsgegevens is logisch."

Referentie: "Supercentenarians and the Oldest-Old Are Concentrated into Regions with No Birth Certificates and Short Lifespans ," Saul Justin Newman, BioRxiv, 704080, 2019.  

Referentie: "Supercentenarian and Remarkable Age Records Exhibit Patterns Indicative of Clerical Errors and Pension Fraud ," Saul Justin Newman, BioRxiv, 2024.

Fysiologie Een weetje om mee uit te pakken op café: zoogdieren kunnen door hun anus ademen. Of toch tenminste de muizen, ratten en varkens uit het onderzoek van Japanse wetenschappers. Zij wilden weten of mensen met ademhalingsproblemen geholpen zouden kunnen zijn door zuurstoftoediening via hun achterwerk.

De coronapandemie lag aan de basis van hun onderzoek. De wetenschappers zagen dat veel ziekenhuizen veel te weinig beademingsapparatuur hadden voor patiënten met ernstige infecties. En ze wisten dat bepaalde vissen hun darmen kunnen gebruiken om te ademen. Hun onderzoek toonde aan dat ook muizen, ratten en varkens zuurstof in de bloedbaan kunnen opnemen als dat via de anus wordt toegediend.

"Enterale ventilatie biedt nieuwe mogelijkheden om patiënten met ademhalingsfalen te helpen", luidde het in het onderzoek. Toch had Takanori Takebe, een van de wetenschappers, eerst gemengde gevoelens bij de Ig Nobel. Dat veranderde toen hij de filosofie achter de Ig Nobels hoorde. "Als het de interesse in enterale beademing zou aanwakkeren, zou ik zo blij zijn." Het team voert momenteel een fase 1-onderzoek uit met menselijke vrijwilligers.

Referentie: "Mammalian Enteral Ventilation Ameliorates Respiratory Failure ," Ryo Okabe, Toyofumi F. Chen-Yoshikawa, Yosuke Yoneyama, Yuhei Yokoyama, Satona Tanaka, Akihiko Yoshizawa, Wendy L. Thompson, Gokul Kannan, Eiji Kobayashi, Hiroshi Date, and Takanori Takebe, Med, vol. 2, June 11, 2021, pp. 1-11.

Geneeskunde De Ig Nobelprijs voor Geneeskunde heeft een Belgisch tintje. Duitse, Zwitserse en Belgische wetenschappers deden onderzoek naar het effect van nepmedicijnen. Nepmedicijnen (placebo's) bevatten geen werkzame bestanddelen, maar worden soms voorgeschreven of aangeprezen als geneesmiddel. Veel patiënten rapporteren een positief effect na het nemen van een placebo.

Over het placebo-effect is al bijzonder veel onderzoek verschenen. Het effect is er merkwaardig genoeg bijvoorbeeld ook als mensen wéten dat ze een niet-werkzaam middel nemen. De winnende onderzoekers voegen er nu nog een dimensie aan toe: nepmedicijnen mét pijnlijke bijwerkingen kunnen effectiever zijn dan nepmedicijnen zónder bijwerkingen.

Referentie: "How Side Effects Can Improve Treatment Efficacy: A Randomized Trial ," Lieven A. Schenk, Tahmine Fadai, and Christian Büchel, Brain, vol. 147, no. 8, August 2024, pp. 2643–2651.

Natuurkunde Wist je dat ook dode vissen kunnen zwemmen? Dat heeft onderzoek van de Amerikaanse wetenschapper James C. Liao uitgewezen. Hij ging de zwemcapaciteit van een dode forel na, in vergelijking met een levend exemplaar. Op de prijsuitreiking mocht hij zijn Ig Nobelprijs voor Natuurkunde in ontvangst nemen en gaf hij meteen ook een demonstratie.

"Ik kwam erachter dat een levende vis meer beweegt dan een dode vis, maar niet zo heel erg veel", zei Liao terwijl hij een nepvis omhoog hield. "Een dode forel die aan een stok wordt meegesleept, beweegt zijn staart ook op het ritme van de stroming. Net als een levende vis die op wervelende draaikolken surft en zo de energie uit zijn omgeving terugwint. Een dode vis doet levendevisdingen."

Referentie: "Neuromuscular Control of Trout Swimming in a Vortex Street: Implications for Energy Economy During the Kármán Gait ," James C. Liao, The Journal of Experimental Biology, vol. 207, 2004, pp. 3495-3506.

Referentie: "Passive Propulsion in Vortex Wakes ," David N. Beal, Franz S. Hover, Michael S. Triantafyllou, James C. Liao, and George V. Lauder, Journal of Fluid Mechanics, vol. 549, 2006, pp. 385-402.

Plantkunde Imitatie bij mensen en dieren is een bekend gegeven. Hoe zit het bij planten, kunnen zij ook 'na-apen'? Nieuwe inzichten vinden we in een Braziliaans-Duits-Amerikaans onderzoek. Jacob White en Felipe Yamashita keken naar de Boquila trifoliolata, een liaanachtige klimplant die vooral voorkomt in het regenwoud in Chili en Argentinië. Daarvan was al bekend dat hij de afmetingen, vorm en kleur van de bladeren van de plant waartegen hij groeit, kan nabootsen.

Maar het gaat nog verder dan dat. De Boquila trifoliolata blijkt in staat om ook de bladeren van plastic planten in de buurt na te bootsen. Dat planten kunnen 'zien', lijkt de onderzoekers dan ook een plausibele hypothese. En dat heeft zijn nut, want zo vermindert de plant de kans dat hij door natuurlijke vijanden wordt opgemerkt.

Referentie: "Boquila trifoliolata Mimics Leaves of an Artificial Plastic Host Plant ," Jacob White and Felipe Yamashita, Plant Signaling and Behavior, vol. 17, no. 1, 2022. 

Vrede De Ig Nobelprijs voor Vrede ging naar de Amerikaanse psycholoog Burrhus Frederic Skinner, die in de 20e eeuw de basis legde voor het behaviorisme. Die psychologische stroming ziet gedachten en gevoelens als aangeleerd gedrag. Gedachten en gevoelens worden net als waarneembaar gedrag uitgelokt door een prikkel en gevolgd door een respons. Welke respons, dat hangt af van de positieve of negatieve gevolgen van die respons.

Skinner nam in zijn behaviorisme verregaande standpunten in. Die onderbouwde hij in grote mate met experimenten waar de nadruk lag op observaties en objectiviteit. In zijn experimenten voerde hij heel dikwijls duiven op. Zo ook in een experiment uit 1960. Daarin onderzocht Skinner de mogelijkheid om levende duiven in raketten te huisvesten en te leren de raketten naar hun doel te leiden. Het leverde een perfecte demonstratie op van een duif die getraind was om zich te richten op kenmerken van de kustlijn voor New Jersey.

Referentie: "Pigeons in a Pelican ", B.F. Skinner, American Psychologist, vol 15, no. 1, 1960, pp. 28-37.

Waarschijnlijkheid Grootschalig wereldwijd onderzoek naar kop of munt kreeg de Ig Nobel voor waarschijnlijkheid. Of 'kansberekening', zoals het in de statistiek luidt. Een team van 50 onderzoekers, bij wie ook Belgische, wilden een hypothese testen over hoe de munt landt. Daartoe lieten ze 48 deelnemers 350.757 keer een munt opgooien. Het experiment duurde 650 uur.

Welke hypothese? Die van Persi Diaconus, voormalig goochelaar en professor statistiek aan Stanford University. Hij stelde dat gegooide munten iets vaker op de kant landen die bij het opgooien bovenaan lag. Maar dat was nog nooit uitgebreid getest. Tot nu.

En hoera hoezee: de hypothese van Diaconus houdt stand. Er is volgens het onderzoek 51 procent kans dat de munt landt op de kant die aanvankelijk bovenaan lag. Volgens de onderzoekers heeft dat te maken met een soort 'wiebel' wanneer we het muntje opgooien. Ze nodigen iedereen ook met plezier uit om het experiment te herhalen. Wie zich geroepen voelt...  

Referentie: "Fair Coins Tend to Land on the Same Side They Started: Evidence from 350,757 Flips ," František Bartoš, et al., arXiv 2310.04153, 2023.