Onder meer aan de hand van gedecodeerde morsecodes en AIS-signalen heeft VRT NWS heel wat verdachte schepen kunnen terugvinden. Erg traag varen, dobberen boven een kabel of een zigzagpatroon tegen een vreemde snelheid: ze kunnen bewijs zijn van een schip dat spioneert. Hier zijn vier voorbeelden.
Dit maakt een schip verdacht: 4 voorbeelden uit Europese zeeën
Het is vaak erg moeilijk om met 100 procent zekerheid te zeggen of iets spionage of sabotage is. Dat is natuurlijk deels omdat er bewust twijfel over gezaaid wordt.
Wat wel vaststaat: het gaat al lang niet meer enkel om militaire schepen. Integendeel, onze veiligheidsdiensten houden ook een heleboel commerciële schepen en zelfs vissersboten in het oog.
Maar welke bewegingen maken een schip op zee verdacht? 4 voorbeelden aan de hand van recente gebeurtenissen op zee.
Dit onderzoek naar 'Russian Spy Ships' gebeurde samen met volgende partners:
KRO-NCRV (Nederland), NDR-WDR en Süddeutsche Zeitung (Duitsland), NRK (Noorwegen), ERR (Estland). Ook deze media hielpen met het vergaren van data: DR (Denemarken), Yle (Finland); SVT (Zweden), BBC (UK), Marineschepen.nl, Vake.ai, Marinetraffic.com en Dossier Centre
1. Het Russische schip Jevgeni Gorigledzjan vaart urenlang in een zigzagpatroon
In oktober 2023 verschijnt de Jevgeni Gorigledzjan (ook wel Evgeniy Gorigledzhan), een Russisch onderzoeksschip, in de Baltische Zee vlak bij Duitsland. Het wordt eerder bij toeval opgemerkt. De radar van een Duitse patrouilleboot merkt een object op in de vorm van een schip aan een windmolenpark ten noorden van Rügen, een Duits eiland.
Het feit dat het schip nog niet eerder is gespot, betekent dat het voor bepaalde delen van zijn reis de verplichte locatiegegevens niet heeft gedeeld.
Vage grens tussen onderzoeksschepen en militaire schepen
Russische “onderzoeksschepen” zijn vaartuigen waar in principe oceanografisch onderzoek mee wordt gedaan. Maar in het geval van Rusland is de grens met militaire vaartuigen vaag, merkt James Appathurai, NAVO-Adjunct-secretaris-generaal voor Innovatie, Hybride en Cyber, op. “We weten dat ze in de meeste gevallen nauw met elkaar verbonden zijn.”
In principe is er een veiligheidszone van 500 meter rond installaties als windmolenparken. Dat wil zeggen dat schepen zoals de Gorigledzhan er niet in mogen komen.
Er komt bijgevolg reactie. Veiligheidsdiensten bevestigen aan de collega’s van de Duitse kranten Süddeutsche Zeitung (SZ) en NDR-WDR dat de federale politie op zee de Jevgeni Gorigledzjan contacteert, waarna het schip het windmolenpark verlaat.
Maar daar stopt de reis niet. Het schip vaart vervolgens naar een duikgebied van de NAVO in de Deense Exclusieve Economische Zone (EEZ). Daar vaart het urenlang – het schip zou er zeker 8 uur gebleven zijn - in een opvallend zigzagpatroon.
Op de vraag van de Duitse federale politie waarom het schip daar is, verklaart de kapitein van de Gorigledzjan dat hij “wachtte op beter weer”.
Veiligheidsbronnen vermoeden dat er hier sprake is van een spionageoperatie, met als doel akoestische informatie over NAVO-onderzeeërs te verzamelen. De NAVO wil geen antwoord geven op de vraag of er op dat moment daadwerkelijk onderzeeërs in het duikgebied waren.
Wat is het AIS?
Het AIS (of voluit: Automatische Identificatiesysteem) is een signaal dat een schip uitstuurt met bepaalde gegevens, zoals de naam en het type van het schip, zijn lengte en breedte, maar ook zijn locatie en snelheid. Het is verplicht voor commerciële schepen van een bepaalde omvang . Het uitzetten van AIS is niet alleen gevaarlijk voor aanvaringen, maar bovenal verboden. Ook voor een onderzoeksschip als de Tryoshnikov is het verplicht.
Onze veiligheidsdiensten houden 1.600 commerciële schepen en 4.500 vissersboten in het oog met een link met Rusland
“In veel gevallen houden we deze schepen in het oog voor smokkel, maar soms gaat het ook over spionage, en het ene sluit het andere niet uit”, zegt de Cel Maritieme Beveiliging, dat een van de partners is van het Maritiem Informatiekruispunt (MIK).
“Dat cijfer wisselt natuurlijk elke dag”, klinkt het. “We ontdekken elke dag schepen die mogelijk gelieerd zijn aan Rusland. Langs de andere kant worden er ook schepen verkocht en zijn ze niet meer zo interessant voor ons om te volgen."
De schepen waarvan sprake, zijn niet enkel schepen die onder Russische vlag varen. Ze kunnen ook op een andere manier een link hebben met Rusland, zoals bijvoorbeeld een Russische manager of aandeelhouder. De schepen zijn niet noodzakelijk al in de Noordzee geweest.
En uiteraard worden niet enkel Russische schepen opgevolgd voor spionage, maar zij vormen wel een grote groep onder de schepen die voorbij onze kust varen en die mogelijk van spionage of sabotage verdacht worden.
2. De Admiral Vladimirsky dobbert dagenlang rond in Nederlandse wateren
De zomer van 2023 is net van start gegaan wanneer de Admiral Vladimirsky, een Russisch onderzoeksschip, de Nederlandse wateren binnenvaart .
Normaal gezien bestudeert het schip de bodem bij Antarctica, maar ditmaal ligt het rond 29 juni stil in de Noordzee, niet ver van windenergiegebied Hollandse Kust West Kavel VII.
Het schip wordt opgevolgd door 2 schepen van de Nederlandse marine terwijl het voor de Nederlandse kust dobbert. Hoewel het verplicht is, stuurt de Admiral Vladimirsky geen AIS-gegevens uit, waardoor andere schepen niet meteen zien waar het zich bevindt.
Maar de Vladimirsky verzendt wel weerberichten in de vorm van morsecodes. Die morsecodes stuurt het naar de thuishaven in Kaliningrad. Daar staat ook in waar het schip zich bevindt. Maar niet enkel de thuishaven vangt die op: de berichten worden ook opgepikt door radioamateurs die ze vaak op sociale media delen.
Vaak geen AIS-signaal in Noordzee
“Het AIS-signaal kan bewust afgezet worden, om de eigen positie en bewegingen te maskeren voor de overheden”, zegt ook fregatkapitein Kurt De Winter, Maritime Operations Center Director. “In de Noordzee en het Kanaal stellen we regelmatig vast dat niet-NAVO-landen hun AIS-signaal uitzetten of vervalsen, om de opvolging van hun bewegingen in onze gebieden te bemoeilijken.”
Volgens de Cel Maritieme Beveiliging vaart een onderzoeksschip zoals de Admiral Vladimirsky bijvoorbeeld al heel lang zonder AIS. “We kunnen dit vaststellen en een boete sturen naar de Russische eigenaar, maar dat is vaak zonder gevolg. Mocht het schip in onze havens binnenkomen, dan zouden we het aan de ketting kunnen leggen. Maar dat schip vaart geen EU-haven binnen natuurlijk.”
Aan de hand van die morsecodes kunnen ook wij de route van de Vladimirsky retraceren. Daardoor zien we dat dat de Vladimirsky tien dagen lang in de Nederlandse Exclusieve Economische Zone (EEZ) heeft rondgevaren, in de buurt van onderzeese infrastructuur.
Wat ze er precies doen, weten we niet. Maar verdacht is het wel. Volgens onderzoeksprogramma Pointer van de Nederlandse publieke omroep KRO-NCRV kan het schip tijdens die periode ongemoeid over datakabels , belangrijke gasleidingen en langs windparken varen. We vragen om te reageren op deze bewegingen, maar krijgen geen respons.
Hoewel het schip geschaduwd wordt door de Nederlandse marine, kan de Vladimirsky er ongemoeid ronddobberen. Volgens Pointer mogen de marineschepen de Vladimirsky namelijk niet zomaar tegenhouden in de exclusieve economische zone, waar vrijheid van navigatie geldt. Evenmin hebben ze de mogelijkheid om te controleren wat het doet. En zelfs als de marine achter de Russen zou aangaan, is wat ze mogen doen, beperkt, klinkt het.
3. Vissersschip Kapitan Sokolov lijkt zijn gegevens te vervalsen, en is niet waar het lijkt te zijn
Vissersboten kunnen handige dekmantels zijn voor spionage, weten experts. Ze komen op plaatsen waar andere schepen niet komen. En ze kunnen volgens bepaalde patronen varen die andere schepen meteen verdacht zouden maken, zoals zigzagpatronen.
Een vissersboot die op de radar van onze veiligheidsdiensten staat, is de Kapitan Sokolov. Hij is amper een jaar oud (bouwjaar: 2023), en is daarom wellicht uitgerust met hoogstaande apparatuur, zegt de Cel Maritieme Beveiliging. Hij opereert onder Russische vlag .
Het vaartuig maakt deel uit van het Russische vissersbedrijf Norebo . Dat is niet onbesproken, toonde VRT NWS eerder al aan. De zeker 40 schepen van het bedrijf zouden zich immers niet enkel bezighouden met vissen. Onder andere de Taurus is in het verleden al in verband gebracht met spionage.
De veiligheidscel drukte eerder ook het vermoeden uit dat de Kapitan Sokolov mogelijk betrokken was bij het incident aan de Balticconnector begin oktober 2023. Het onderzoek is nog gaande, hard bewijs is er vooralsnog niet.
Ook de betrokken rederij ontkent. “Norebo, haar groepsmaatschappijen en werknemers waren nooit, zijn niet en zullen niet betrokken zijn bij spionage of dergelijke”, reageerde de woordvoerder eerder bij het Nederlandse onderzoeksprogramma Pointer (KRO-NCRV) .
Wel lijkt het schip zich niet altijd te bevinden waar het beweert te zijn. Zo toont ons onderzoek aan dat de Kapitan Sokolov op 1 oktober – een kleine week voor het incident aan de Balticconnector - niet op de plaats was waar zijn AIS-gegevens zeggen dat hij was.
Volgens de publieke AIS-gegevens had het schip op dat moment ergens ten oosten van het Hogland-eiland in de Baltische Zee moeten zijn, maar satellietbeelden lijken dat tegen te spreken. Ook aan de Balticconnector is hij op dat moment niet te vinden. Het is in ieder geval verdacht dat de Kapitan Sokolov een andere AIS-locatie uitzendt dan de plaats waar hij effectief is. Is dit een voorbeeld van “spoofen”, of het manipuleren van de AIS-gegevens? Dat kunnen we niet met zekerheid zeggen.
Dat het vissersschip volgens de veiligheidsdiensten in staat is tot andere acties dan louter vissen, tonen zijn AIS-gegevens (via MarineTraffic) van 9 en 10 oktober 2023. In de Baltische Zee, in de omgeving van het eiland Hogland, lijkt het schip een vispatroon te varen. Alleen vaart het dan niet altijd tegen een snelheid waarop ook effectief gevist wordt.
We zien het schip ook tot stilstand komen, op een plek waar er stroming staat: dat kan dus eigenlijk niet. De kapitein moet daar bewust de motor gebruikt hebben om op die plaats te blijven hangen.
Die bewegingen vinden mogelijk plaats boven een datakabel. Mogelijk zelfs boven een Russische kabel, om te kijken of er geen sabotage was door andere landen. Al kunnen we dat allemaal niet met zekerheid staven. Het feit dat een vissersschip dit type bewegingen maakt, is voor onze veiligheidsdiensten in elk geval een indicatie dat het niet om een gewone vissersboot gaat en dat hij wel degelijk in staat is om datakabels te monitoren.
We vroegen een reactie op bij Norebo, eigenaar van de Kapitan Sokolov. “Vissersschip Kapitan Sokolov is niet eens in gebruik genomen en kan niet worden ingezet voor visserij", reageert woordvoerder Sergey Sennikov.
"Onze vissersschepen zijn nooit actief in visserijen in de Oostzee (Baltische Zee, red.). Alle beschuldigingen over de betrokkenheid van onze schepen bij “spionage” zijn vals en ongegrond."
4. Cargoschip Transit Tavayza vaart erg traag voorbij onze kust
Ook containerschepen komen steeds vaker in het vizier van onze veiligheidsdiensten. Een voorbeeld daarvan is de Transit Tavayza , een cargo- of containerschip van het Russische transportbedrijf Transit LLC. Ook dit schip is pas in 2023 ingehuldigd en heeft moderne apparatuur aan boord.
Het schip voer begin dit jaar door onze wateren en vertoonde daar verdacht gedrag, waardoor het zichzelf in het vizier van onze veiligheidsdiensten werkte.
“Het is een commercieel schip, maar in februari 2024 voer het voor onze kust aan een erg traag tempo, zo om en bij de 3 knopen (5 tot 6 km/uur)”, zegt de Cel Maritieme Beveiliging.
“Voor een commercieel schip is dat absurd. Je verbruikt brandstof, je betaalt bemanning: zo traag varen is gewoon heel vreemd. Het schip werd tijdens deze trip door meerdere landen opgevolgd, zowel digitaal als met patrouille.”
Aan zakenkrant De Tijd liet Transit LLC weten dat “technische problemen en slecht weer” de reden waren voor het lage tempo. “Maar er is wel een vermoeden dat ze andere dingen doen dan dat ze officieel melden”, klinkt het bij de Cel Maritieme Beveiliging.
