De boeken van de week: Arthur Japin in Sarajevo, troostrijke Ottolenghi-recepten en verhalen in een levendige moestuin

De Nederlandse auteur Arthur Japin is internationaal doorgebroken met 'Een schitterend gebrek'. Het boek is verfilmd en gaat bij ons in première tijdens Film Fest Gent. In zijn nieuwe roman 'Het Stravinsky-spel' (uitgeverij De Arbeiderspers) probeert Japin door te dringen in de psyche van Susan Sontag: filosofe, activiste en het icoon uit de naoorlogse cultuurgeschiedenis. 

Het is de partner van Japin, Benjamin Moser, die de biografie over Susan Sontag heeft geschreven, die bekroond is met een Pulitzer Prize. Tijdens de voorbereiding is Japin vaak met hem mee gereisd. Zo is hij in Sarajevo terechtgekomen.

Sontag heeft tijdens de Joegoslavische burgeroorlog in de belegerde stad verbleven, toen ze er samen met haar jeugdvriend Cody Garner een toneelstuk regisseerde. "We zaten in de repetitieruimte, waar zij ook hadden gezeten, en de auteurs vertelden met zo ontzettend veel liefde over haar", getuigt Japin op Klara. 

Volgens Japin waren die 6 weken de gelukkigste uit het leven van Sontag: een periode waarin ze werkelijk iets voor anderen kon betekenen. "Als kind wist ze dat ze niet aardig was voor mensen. Ze had lijstjes met dingen over ‘hoe moet ik aardig zijn?’, oefeningen om mensen te ontmoeten en te begrijpen. Volgens mij was het gewoon een soort autisme waaraan ze leed, want ze had er zelf het meest last van. Alleen die 6 weken ging het haar heel gemakkelijk af." Waarom dat het geval is, pluist Japin uit in deze roman.

Het verhaal wordt verteld door de ogen van Sontags jeugdvriend Cody Garner. Samen ontdekken ze de wereld en hun seksuele geaardheid. Samen stillen ze hun honger naar cultuur: ze gaan naar musea en concerten, lezen dezelfde boeken en bezoeken zelfs de auteur Thomas Mann en componist Igor Stravinsky. 

Het is bij deze laatste thuis dat de jeugdige vrienden het Stravinsky-spel bedenken, waarbij je aangeeft hoeveel jaren van je leven zou willen geven voor een groot kunstwerk. Een spel dat jaren later in Sarajevo, waar het écht om leven en dood gaat en wanneer Garner aan aids lijdt, een nieuwe betekenis zal krijgen. 

In 'Comfort' (Fontaine Uitgevers) brengt de Israëlische topchef Yotam Ottolenghi verhalen over en recepten van troostrijk eten uit de hele wereld. 'Celebrity Masterchef' Linde Merckpoel heeft Ottolenghi samen met coauteur Verena Lochmuller ontmoet in zijn testkeuken in Londen.

Linde Merckpoel heeft Ottolenghi gevraagd naar een definitie van comfortfood. Het is zowel iets heel persoonlijk - verbonden met thuis, met familie, met herinneringen - als cultuurgebonden, volgens de chef.

Hij definieert het als "de combinatie van het juiste eten op het juiste moment op de juiste plek" en formuleert 4 ingrediënten die een comfortgevoel geven: met wie we eten, waarom we eten, wat we eten en hoe we eten. In het boek staat hij stil bij het verband tussen het eten van koolhydraten, vet en suiker en de aanmaak van het stresshormoon cortisol. Er is ook een reden waarom veel troostgerechten uit een ronde kom worden gegeten.

'Comfort' heeft Ottolenghi niet alleen geschreven: het is het werk van vier foodies afkomstig uit alle delen van de wereld. De persoonlijke trajecten die ze hebben afgelegd en hun verhalen weerspiegelen zich in de recepten uit de hele wereld: van frittata met prei, tomaat en kurkuma uit India tot erwtensoep met ham uit Ierland. 

Ottolenghi hoedt zich voor culturele toe-eigening. "Ik denk dat hij zich bewust is van cultural appropriation. Hij benadrukt dat het verhaal van cruciaal belang is en dat je de eer altijd moet geven aan wie de eer toekomt. Dat doet hij in elk boek", zegt Merckpoel daarover.

Bioloog en auteur Mariken Heitman heeft 2 jaar geleden de Libris Literatuurprijs gewonnen voor haar roman 'Wormmaan'. Nu is er 'De mierenkaravaan' (uitgeverij Atlas Contact), waarin het hoofdpersonage een moeilijk aanvaardingsproces doormaakt. 

'De mierenkaravaan' vertelt over Kiek die samen met vrijwilligers een grote biologische tuin beheert. Al vroeg in het verhaal krijgt ze de diagnose van multiple sclerose (MS). Deze auto-immuunziekte is een aandoening aan het centrale zenuwstelsel waarbij het lichaam de eigen zenuwcellen aanvalt en beschadigt, met functieverlies tot gevolg.

Kiek heeft haar lichaam hard nodig voor het werk in de tuin. De arts raadt haar aan uit te kijken naar een baan in loondienst. "Kan ze het loslaten? Dat ze door een moeilijk aanvaardingsproces moet, is het punt van het boek", vertelt Heitman op Klara. "In het eerste deel van het boek doet ze dat niet en steekt ze haar kop in het zand."

En dan is er de haas die als indringer opduikt. Enkel Kiek ziet het dier, waardoor ze geobsedeerd raakt. Ze moet haar tuin beschermen en op zoek gaan naar het gat in het hek. “Het mooie aan die haas is dat hij iets magisch heeft: hij kan opduiken en weer verdwijnen, want hij is razendsnel", vertelt Heitman.

Door het principe van biologisch tuinieren hangt alles heel nauw samen in de tuin. Kiek heeft zaai- en oogstplannen en heel veel kennis van zaken.

"Zonder mens geen tuin", licht Heitman toe. "Ik probeer een beeld te scheppen van gelijkwaardigheid tussen alle organismen die daar leven en de tuinder die onderdeel uitmaakt van die tuin. En net als alles in de tuin is ook Kiek vergankelijk."

Door de diagnose van MS voelt Kiek zich onzeker over haar toekomst en eenzaam: "Ik wil haar een wereld geven waarin ze ingebed is en een functie heeft", vertelt Heitman. 

Een vrouw wordt niet geboren: ze wordt gemaakt. Het 'maken' uit deze stelling van Simone de Beauvoir is wat Basje Boer onderzoekt in 'Liggend naakt!" (Nijgh & Van Ditmar), een essay in vijf delen over hoe vrouwen gezien worden en hoe ze naar zichzelf kijken. 

Aan de hand van voorbeelden uit de (kunst)geschiedenis en popcultuur toont Boer aan dat symbolen en kleding veel blootgeven over de manier waarop we naar vrouwelijkheid kijken. De figuur van Assepoester vormt een rode draad in haar verhaal, meer bepaald de versie van de Franse schrijver Charles Perrault uit 1697, waarop de Disneyfilm is gebaseerd.

"Er komt wel magie aan te pas, maar uiteindelijk heeft ze enkel een jurk nodig om welkom te zijn op het bal en prinses te worden (...) Ze wordt niet herkend om wie ze is, ze lijkt alleen iemand anders. Assepoester is getransformeerd omdat ze anders wordt gezien", vertelt Boer op Radio 1.

De kleren van de vrouw benadrukken ook de maatschappelijke positie die ze inneemt. In de Victoriaanse tijd zorgden oncomfortabele hoepelrokken ervoor dat vrouwen thuisbleven. Het verzet ertegen was de reden van de eerste feministische golf. Hierna kwam het korset dat de vrouwen letterlijk insnoerde, met ademnood en appelflauwtes tot gevolg.  

Ook symbolen veranderen doorheen de tijd. De eerste feministen droegen rode lippenstift. Later kreeg lippenstift een negatieve connotatie toen sekswerkers het begonnen te gebruiken.

Boer verwijst naar de transformatie van Kylie Jenner, de jongste telg uit de Kardashian-familie als een hedendaagse Assepoester. Jenner heeft een heel merk uitgebouwd rond haar uiterlijk.

“Ze ziet eruit alsof ze zich kleedt voor mannen, maar ze wordt rijk van vrouwen, die haar betalen voor de mannenblik. Het kapitalisme speelt dan ook in op het verlangen naar mannelijke aandacht." 

De Franse socioloog Didier Eribon heeft na het overlijden van zijn gewelddadige vader 'Terugkeer naar Reims' geschreven, een klassieker over klassenmigratie. Zijn nieuwe boek 'Een vrouw uit het volk' (uitgeverij Athenaeum) komt er na de dood van zijn moeder en gaat over het woonzorgcentrum waar ze de laatste weken van haar leven heeft doorgebracht. Professor Liesbeth De Donder (VUB) voert onderzoek naar inclusie van ouderen en heeft het boek gelezen.

Didier Eribon is in armoede opgegroeid in een arbeidersmilieu in Reims. Zijn homoseksualiteit vormt een probleem. Hij breekt met zijn familie en trekt naar Parijs waar hij een succesvolle academische carrière uitbouwt. Het leven van Eribon kent veel gelijkenissen met dat van de jongere schrijver Édouard Louis.

In 'Een vrouw uit het volk' blikt Eribon terug op het leven van zijn moeder als arbeidersvrouw met een liefdeloze, jaloerse man. Zelf is ze als buitenechtelijk kind terechtgekomen in instellingen. Ze gaat werken wanneer ze 14 jaar is, trouwt op haar 20e en krijgt heel snel kinderen.

"Ze had het idee ‘nu ben ik vrij’, maar ze was eigenlijk helemaal niet vrij", vertelt De Donder. Eribon schrijft in zijn boek: ‘Mijn moeder is haar leven lang ongelukkig geweest.’ Uiteindelijk overlijdt ze in een woonzorgcentrum. 

Als filosoof koppelt Eribon dit 'kleine' verhaal uit zijn omgeving aan grotere beschouwingen. "De sociale klasse staat heel erg centraal, over de dominantie en de impact die dat heeft gehad op zijn leven en dat van zijn moeder", licht De Donder toe. De zeer belezen Eburon legt linken naar andere schrijvers en denkers zoals Zola, Sartre, de Beauvoir, Brecht en Merleau-Ponty. 

In 'Een vrouw uit het volk' stelt Eribon - vanuit zijn ervaring met het woonzorgcentrum van zijn moeder - de desintegratie van ouderen in de samenleving aan de kaak. Ouderen worden naar woonzorgcentra gebracht om te sterven.

De verweving van het autobiografische verhaal met filosofische en politieke ideeën maakt het boek erg knap, vindt De Donder. Ze maakt wel een kanttekening bij het gebruik van de woorden ‘verpleeghuis’ en ‘bejaarden’ in de Nederlandse vertaling.