Ongeval of kwaad opzet? 1 jaar na mysterieuze schade aan belangrijke gaspijpleiding nog altijd veel onduidelijkheid

Zondagochtend 8 oktober 2023. De uitbater van de Balticconnector, een gaspijpleiding tussen Finland en Estland in de Baltische Zee, merkt een ongewoon hoog drukverschil op en moet de werking van de pijplijn stilleggen.

De reden? Een lek dat wellicht veroorzaakt is door een “externe activiteit”, zeggen de Finse autoriteiten kort nadien. Niet alleen de gaspijpleiding is geraakt, ook een telecomkabel raakt rond diezelfde tijd beschadigd .

Iets minder dan 2 weken na het lek laat de Finse politie weten dat ze een onderzoek is gestart naar de NewNew PolarBear, een Chinees cargoschip dat onder de vlag van Hongkong vaart. Analyse van de vaarbewegingen van het schip leert dat die samenvallen met het tijdstip en de plaats van de schade aan de pijplijn.

Bovendien hebben Finse onderzoekers een groot scheepsanker gevonden in de buurt van het lek. Nu blijkt dat net de NewNew Polar Bear een anker kwijt is. Dat kan geen toeval zijn, menen de Finnen.

Waarschijnlijk sleepte het anker over de gaspijpleiding en veroorzaakte het zo de schade, laten ze ons via e-mail weten.

Of dat een ongeluk was, dan wel met kwaad opzet is gebeurd, kunnen de Finse onderzoekers tot op vandaag niet zeggen: het onderzoek loopt nog. 

Volgens de South China Morning Post  heeft China ondertussen toegegeven dat de NewNew Polar Bear de pijpleiding heeft beschadigd, maar stelt het dat het om een ongeluk ging. De krant baseert zich op een rapport dat we niet konden inkijken. Het document is bovendien niet toelaatbaar als officieel bewijs, volgens het Finse onderzoeksteam.

Verschillende NAVO-landen die het onderzoek mee opvolgen, sturen uiteenlopende boodschappen uit. De Finnen houden het bij de opmerking dat "het vooronderzoek in deze zaak nog loopt en dat definitieve conclusies over de gang van zaken of de omstandigheden (technische fout - nalatigheid - opzettelijke handeling) pas kunnen worden getrokken als de onderzoeksmaatregelen zijn afgerond."

De Belgische Cel Maritieme Beveiliging kan evenmin zeggen of het om een ongeluk dan wel sabotage gaat, maar heeft het wel uitdrukkelijk over aanwijzingen van verdacht gedrag van enkele Russische schepen die mogelijk spionageopdrachten hadden uitgevoerd. Eén ervan is het schip Kapitan Sokolov, een hoogtechnologisch vissersschip. De betrokken rederij ontkent wel elke vorm van spionage. 

Andere schepen die internationaal genoemd worden, zijn de Sibirjakov en de Admiral Vladimirsky. Dat zijn 2 Russische onderzoeksschepen die al meermaals verdacht werden van mogelijke spionage. 

 Niet alleen waartoe het schip in staat is, telt. Ook het vaargedrag roept vragen op.

Aan de hand van onderschepte morsecodes en AIS-data merken we dat het onderzoeksschip Sibirjakov tussen mei en september 2023 liefst 7 keer over de Balticconnector vaart.  

Het blijft er eind mei en begin juni ook meerdere dagen hangen. Toeval of niet, ongeveer op dezelfde locatie zou het anker van het Chinese vrachtschip later de gaspijpleiding raken.

Radargegevens en foto’s die de Estse marine met het onderzoeksteam heeft gedeeld, bevestigen dat de Russische onderzoeksschepen zich in de Finse Golf bevonden. De marine wil echter geen verband leggen met de vernieling van de Balticconnector.  

De Sibirjakov zien we aan de hand van morsecodes tweemaal boven de Balticconnector stilstaan.

Dat er naar Russische schepen gekeken wordt, krijgt nog een extra dimensie wanneer ook onze veiligheidsdienst in een interview met VRT NWS laat vallen dat er mogelijk een Russische bemanning aanwezig was op het Chinese vrachtschip NewNew Polar Bear.

Het onderzoek hiervan zit bij de Finse overheid, maar daar onthouden ze zich van commentaar en houden het op 3 mogelijke opties: een menselijke fout, een technisch probleem of ... sabotage. De ware toedracht komen we mogelijk nooit te weten.

Hard bewijs voor sabotage of medeplichtigheid van de Sibiryakov ontbreekt op dit moment. We hebben reactie opgevraagd, maar daar is geen antwoord op gekomen.  

Het is niet de eerste keer dat onderwaterinfrastructuur schade oploopt en de oorzaak niet meteen duidelijk is. Zo raakt op vrijdagochtend 7 januari 2022 de Svalbard-kabel beschadigd .

Het Svalbard Undersea Cable System is een dubbele onderzeese glasvezelkabel die Longyearbyen – een plaats op het Noorse eiland Spitsbergen - verbindt met het Noorse Andøya. De kabels zijn cruciaal voor de communicatie van Spitsbergen met het vasteland.

Meer dan 2 jaar na het voorval – in mei 2024 - bericht de Noorse publiek omroep NRK dat er beeldmateriaal van de beschadigde kabel is gepubliceerd, maar dat de oorzaak – laat staan een eventuele dader – nog steeds niet gekend is. 

In eerste instantie verklaart de politie nochtans dat ze geloven dat de schade is veroorzaakt door menselijke activiteiten . Later wordt het onderzoek gestaakt wegens gebrek aan bewijs.

NRK wijst er ook op dat er in het gebied waar de schade ontstaat, hevig wordt gevist met sleepnetten. Als een schip toevallig met een sleepnet een deel van de kabel tegenkomt dat niet voldoende begraven is, is het niet ondenkbaar dat die daardoor beschadigd raakt. 

Anderzijds meldt dezelfde omroep eerder dat het heeft gemerkt hoe een Russisch vissersschip - de Melkart 5 - de dagen voor en na het incident de kabel in totaal een 20-tal keer heeft gekruist. Ook andere Noorse media wijzen op de aanwezigheid van dit schip ten tijde van het ontstaan van de schade. 

Maar de rederij van het schip ontkent in een reactie aan NRK dat het iets met de schade te maken heeft. Voorlopig kan de politie niet bewijzen dat de schade een gevolg is van menselijke activiteit.

Dat de lijn soms dun is, tonen ook recente incidenten in de Rode Zee aan. Eind februari 2024 vertraagt de internetverbinding plots in bepaalde delen van het Midden-Oosten nadat 4 onderzeese kabels beschadigd zijn geraakt in de Rode Zee. Dat laat telecombedrijf HGC Global Communications uit Hong Kong toen weten.

De Rode Zee is een belangrijke flessenhals voor datasnelwegen tussen Europa en Azië.  Volgens de Engelse krant The Guardian zou 17 procent van het wereldwijde internetverkeer via glasvezelkabels door de Rode Zee lopen. 

De oorzaak van de storing is niet duidelijk, maar toch wordt er in een bepaalde richting gekeken. Zo heeft de internationaal erkende regering van Jemen er de maand voordien nog voor gewaarschuwd dat de door Iran gesteunde Houthi’s de onderzeese kabels zouden kunnen saboteren.

De Houthi's ontkennen echter dat ze de kabels als doelwit hebben en geven Amerikaanse en Britse militaire aanvallen de schuld van eventuele schade aan de kabels.

Rond dezelfde periode denkt de VS dat de schade afkomstig is van een anker dat over de zeebodem heeft gesleept. Wanneer het vrachtschip  Rubymar in februari 2024 in de Rode Zee door de Houthi's aangevallen wordt, moet de bemanning het anker uitgooien. De VS vreest dat die actie ertoe heeft geleid dat de onderzeese internetkabels beschadigd raakten. 

De Britse krant The Guardian schrijft eind februari dat kabels van vier grote telecomnetwerken de maanden voordien beschadigd raken, maar dat de oorzaak niet wordt vastgesteld en natuurlijke schade ook daar relatief regelmatig voorkomt.

Waar het wel duidelijk om sabotage gaat, is natuurlijk de explosie van de Nord Stream-pijpleidingen. Dat gebeurde op 26 september 2022.

Vorige maand nog schreef de Amerikaanse krant The Wall Street Journal  dat de Nord Stream gaspijpleiding werd opgeblazen door een klein Oekraïens sabotageteam. Dat zou volgens de krant  gebeurd zijn in een operatie die aanvankelijk was goedgekeurd door de Oekraïense president Volodimir Zelenski en vervolgens werd afgeblazen, maar die toch doorging.

Zelenski ontkende evenwel die beweringen  en beschuldigde Rusland (opnieuw) van het uitvoeren van de sabotage. Halverwege augustus 2024 vaardigde Duitsland een eerste Europees aanhoudingsbevel uit voor een Oekraïense duiker die ervan wordt verdacht explosieven op de pijpleidingen te hebben aangebracht.  

Maar voordien werden veel andere partijen van de sabotage beschuldigd. 

Aanvankelijk gingen velen ervan uit dat Rusland de schuldige was. In mei 2023 brachten de Deense, Noorse en Zweedse omroepen zelfs een documentaire uit waarin op de betrokkenheid van het Kremlin werd gewezen.

Enkele dagen voor de ontploffingen zouden immers verschillende Russische schepen waarvan de zenders uitgeschakeld waren – waaronder het onderzoeksschip Sibiryakov - , in de buurt van de pijpleiding gesignaleerd zijn. Maar sluitend bewijs was er niet en Rusland blijft ontkennen iets met de zaak te maken te hebben.

Rusland beschuldigde op zijn beurt Groot-Brittannië van het uitvoeren van de operatie - ook zonder bewijs. Ook Groot-Brittannië ontkende elke betrokkenheid bij de explosies.

Later suggereerden anderen dat de CIA erbij betrokken was. Dit werd ontkend door het Witte Huis, de CIA en het ministerie van Buitenlandse Zaken. In juli 2024 noemde de Hongaarse premier Viktor Orbán de explosies nog “een terroristische daad, uitgevoerd in duidelijke opdracht van de Amerikanen”. Hij leverde geen bewijs voor zijn uitspraken.

Vorig jaar meldde de Amerikaanse krant The New York Times dan weer dat Amerikaanse functionarissen informatie hadden gezien die suggereerde dat een “pro-Oekraïense groep” achter de explosies zat.