Stemmen voor de gemeenteraad blijft in Brussel wel verplicht: "Weinig partijen zijn voorstander van afschaffing opkomstplicht" 

De gemeenteraadsverkiezingen kennen in Vlaanderen voor het eerst een ander verloop. Gaan stemmen is niet langer verplicht. Maar ook wie burgemeester wordt, en in welke coalitie verloopt in Vlaanderen volgens nieuwe spelregels. Zo krijgt de partij die het meeste stemmen haalt het initiatiefrecht. En van de meerderheidspartijen levert de grootste partij ook meteen de burgemeester. Tot slot telt de lijststem niet langer mee bij de zetelverdeling.

Met die nieuwe regels wil de Vlaamse regering de gemeenteraadsverkiezingen in een nieuw jasje steken, om zo de lokale democratie te versterken. En daar hoort dus ook de afschaffing van de opkomstplicht bij. Daarmee haalde vooral de Open VLD haar slag thuis. Die partij pleitte al langer voor het afschaffen van de opkomstplicht, vanuit het idee dat iedereen daar zelf vrij over moet kunnen beslissen. België is een van de weinige landen in Europa waar stemmen verplicht is.

In de achtergrond leefde ook het idee dat de afschaffing van de opkomstplicht de proteststem (lees:  Vlaams Belang) zou kunnen neutraliseren, maar uit onderzoek blijkt dat die aanname op weinig feiten is gebaseerd. Meer nog: Vlaams Belang heeft de afschaffing van de opkomstplicht altijd gesteund.

Uit onderzoek van de Universiteit Hasselt tot slot blijkt ook dat de overgrote meerderheid van de Vlamingen, ondanks de afschaffing van de opkomstplicht, toch van plan is om naar de stembus te trekken.

Tegenstanders van het afschaffen van de stemplicht vrezen dan weer dat dit de ongelijkheid in de hand zal werken. In Nederland bleken vooral jongeren en lager geschoolden weg te blijven.

Maar waarom is de afschaffing van de opkomstplicht in tegenstelling tot Vlaanderen dan nooit op de politieke agenda gekomen in Brussel? "Ik ken buiten de Open VLD en de MR weinig partijen die er voorstander van zijn", zegt ontslagnemend minister Sven Gatz (Open VLD). "We hebben ons als partij op de hervorming van de fiscaliteit geprofileerd, iets waarvoor we wél medestanders vonden binnen de regering. Choose your battles, dus."

De afschaffing van de opkomstplicht was wel een onderdeel van de ‘Toekomsten van Brussel’, de grote bevraging van de Brusselaars over de institutionele hervormingen van de hoofdstad. Daar zei 57 procent van de bevolking voorstander te zijn van het behoud van de stemplicht. Het heeft minister van lokaal bestuur Bernard Clerfayt (Défi) in de overtuiging gesterkt dat hier niet aan gemorreld moet worden.

Vraag is nu of Vlaanderen, dat het voortouw neemt in de afschaffing van de opkomstplicht bij de lokale verkiezingen, navolging zal krijgen. In de verschillende partijprogramma’s valt daar alvast weinig over terug te vinden. Zeker aan Franstalige kant leeft de overtuiging dat een stemplicht de democratie nog steeds het beste dient.

Al valt daar ook een kanttekening bij te maken. Bij de laatste Brusselse verkiezingen stuurden een kleine 100.000 kiezers hun kat naar de stembus, goed voor een absenteïsme van 16 procent. Het is een ongeschreven regel dat de thuisblijvers daar niet voor beboet of vervolgd worden. Stemmen is dus wel degelijk verplicht bij de komende verkiezingen, maar wie dat niet doet, riskeert weinig.