Weegt onze stem in oktober meer door? Door nieuwe regels kunnen enkel grote stemmentrekkers burgemeester worden

Open VLD en Vooruit in Gent. N-VA en Groen in Horebeke. Groen, CD&V en Open VLD in Oostende. In heel wat gemeenten trekken ideologisch uiteenlopende partijen in oktober als één blok naar de kiezer. Inwoners kunnen niet op de partijen apart stemmen, enkel op hun gezamenlijke lijst. 

Denken die partijen precies hetzelfde over hoe hun stad of gemeente bestuurd moet worden? Niet per se. De grootste drijfveer om samen te gaan, heeft niet met inhoud, maar met de wijziging van het Vlaamse Lokaal en provinciaal Kiesdecreet. Dat decreet bepaalt alles met betrekking tot de lokale verkiezingen in Vlaanderen. De nieuwe regels zijn op 13 oktober voor het eerst van kracht. In Brussel en Wallonië verandert er niets. 

De nieuwe regels bevoordelen de lijst met de meeste stemmen. De winnaar van de verkiezingen krijgt het initiatiefrecht om een meerderheid te vinden. Lukt dat, dan levert ze ook zeker de burgemeester. 

De kiezer krijgt in principe dus meer macht om te bepalen wie zijn burgemeester wordt. Na 13 oktober kan enkel de populairste politicus van de grootste fractie in de coalitie nog burgemeester zijn. De sjerp aan een kleinere partij geven of aan een politicus die op zijn lijst niet de meeste stemmen haalde, kan niet meer.

Zal dat een groot verschil maken? In het overgrote deel van de gevallen wordt de logica van de verkiezingen nu al gerespecteerd. "Iets minder dan 10 procent van de gemeenten zou een andere burgemeester hebben als deze regels bij de vorige verkiezingen al van kracht waren", legt Sofie Hennau uit. Ze is politicologe aan de UHasselt en gespecialiseerd in lokale politiek. 

Nog een vernieuwing om de kiezer meer zeggenschap te geven: voorkeurstemmen wegen zwaarder door. De plaats van een kandidaat op de lijst maakt geen verschil meer. Tot nu was dat wel het geval. Wie hoog op de lijst stond, kreeg automatisch extra stemmen achter zijn naam, afhankelijk van hoeveel kiezers een lijststem hadden gegeven.

Al blijkt uit onderzoek van Hennau dat dat niet voor een grote ommekeer zal zorgen. "Op de 7.398 gemeenteraadsleden vandaag zouden er 34 niet verkozen zijn tijdens de vorige verkiezingen als de nieuwe regels toen al golden. Lokaal brengen kiezers over het algemeen vaker voorkeurstemmen uit in plaats van lijststemmen, die er sowieso al minder doorwegen dan bij nationale verkiezingen", legt ze uit.

Die impact op verkiezingsdag mag dan wel beperkt zijn, de gevolgen zijn nu al duidelijk. Politici anticiperen op de nieuwe kieswet. Hennau: "De nieuwe grote lijsten zijn belangrijke verschuivingen in het lokale politieke landschap. Partijen trekken samen naar de kiezer in de hoop de sjerp te kunnen bemachtigen".

Zittende burgemeesters zoals Matthias De Clercq (Open VLD, Gent) en Bart Tommelein (Open VLD, Oostende) zijn door samen met andere partijen een grote lijst te vormen zo goed als zeker van een overwinning. En dus ook van het behoud van hun burgemeesterstitel. Door de uitgebreide lijst is er eigenlijk al een (deel van de) coalitie gevormd nog voor de kiezer gesproken heeft. 

Dat lijkt weinig democratisch, maar in tegenstelling tot vroeger gebeurt het nu openlijk. Vaker wel dan niet sloten partijen op het lokale niveau in het geheim een zogenoemd voorakkoord. Daarin besloten ze om na de verkiezingen samen te besturen. In 2018 was dat volgens politicoloog Johan Ackaert in zeker 70 procent van de gemeenten het geval.

Die transparantie heeft ook nadelen. "In zekere zin zal de kiezer net minder te zeggen hebben door de nieuwe regels. Door grote lijsten met verschillende partijen kan je minder duidelijk aangeven welk beleid je precies wil. De scherpe ideologische kantjes van partijen gaan mogelijk ook verloren want ze groeien dicht naar elkaar toe als ze een kartel vormen", aldus Hennau. 

Voor alle duidelijkheid: de grootste lijst en populairste politicus komen niet automatisch aan de macht. Dat is alleen het geval als ze een absolute meerderheid hebben of een coalitie kunnen vormen met andere partijen die samen een meerderheid van de zetels in de gemeenteraad heeft. 

Om de grootste partij te belonen voor de verkiezingsoverwinning is in de nieuwe wet wel het zogenoemde initiatiefrecht opgenomen. De kandidaat met de meeste stemmen van de grootste partij krijgt in de eerste 2 weken na 13 oktober de mogelijkheid om een coalitie op de been te brengen. 

Andere partijen mogen gedurende die periode geen coalitie vormen om de winnaar buitenspel te zetten. Lukt het de grootste partij niet, dan is de tweede partij aan zet. Zo gaat het steeds verder tot er een coalitie is.

Dat initiatiefrecht kan wel degelijk een verschil maken. Als de trend van de laatste verkiezingen zich verder zet, zal Vlaams Belang in verschillende gemeenten de grootste partij zijn. Ze krijgen dan officieel als eerst de kans om een meerderheid te zoeken. Het cordon sanitaire sloot hun tot nu toe bij voorbaat uit van zulke coalitiegesprekken. 

Al denkt Hennau dat de kans groot is dat het bij symboliek zal blijven. "De andere partijen kunnen beslissen om niet in te gaan op de vraag van Vlaams Belang om te onderhandelen en 2 weken te wachten. Ik denk dat de kans klein is dat het cordon sanitaire effectief doorbroken zal worden, maar daarover krijgen we natuurlijk pas definitief uitsluitsel na 13 oktober."

Geen enkele nationale partij wil met Vlaams Belang in zee gaan. De partij kijkt daarvoor zelf in de richting van N-VA, maar voorzitter Bart De Wever sloot in aanloop naar de nationale verkiezingen een samenwerking uit, ook op het lokale niveau. Vlaams Belang kijkt daarom in de eerste plaats naar lokale partijen en lijsten die geen onderdeel zijn van een nationale partij. Die hoopt de partij naar eigen zeggen wel te kunnen overtuigen om samen te besturen.