Margot Vanderstraeten toont in 'Wij, Roma' hoe divers gemeenschap is (en schuwt clichés niet): "Ik wilde niet romantiseren of criminaliseren" 

Via de bestsellers 'Mazzel tov' en 'Minjan' leerde Margot Vanderstraeten haar lezers de orthodox-joodse gemeenschap in ons land een beetje beter kennen. Voor 'Wij, Roma. Een zeldzaam bezoek aan een gesloten wereld' legde ze contacten in een gemeenschap die ze zelf ook helemaal niet kende. 

Ze werd onder meer geïnspireerd door het boek van Ilona Lacková 'My life as a gypsy woman'. Ook de uitspraken van Conner Rousseau over de gemeenschap die hij vorig najaar in een dronken bui deed en waarvoor hij zich excuseerde, sterkten haar in de overtuiging dat dit boek geschreven moest worden. Dat was nodig om de gadzje (zoals Roma niet-Roma noemen) een glimp te bieden "van het dagelijkse leven van onze onbekende buren". 

In de inleiding van haar boek benadrukt ze meteen dat "dé Roma niet bestaan". "Je kunt niet van één Roma-gemeenschap spreken. Er zijn talrijke Roma-gemeenschappen, en ze verschillen grondig van elkaar." 

Erg persoonlijke gesprekken (zowel kort als lang) met 99 Roma-mensen leveren dan ook een portret op van een gemeenschap die enorm divers is. Vanderstraeten schuwt de clichés niet (denk aan: het zijn allemaal woonwagenbewoners, ze zijn arm, ongeletterd, bedelen en stelen, ze huwelijken hun jonge dochters uit,...). Ze laat haar getuigen zelf vertellen over hun tradities en bepaalde verhalen of aannames nuanceren, zodat bepaalde ideeën in een veel breder perspectief geplaatst worden.

"Ik heb bewust geprobeerd om die dingen ook ter sprake te brengen", vertelt ze in 'Voorproevers' op Radio 1. "Ik zou me als journalist of schrijver niet prettig voelen om te romantiseren of te criminaliseren, maar die vraag kwam ook vanuit hen: 'Luister naar ons'. Het zijn 99 getuigenissen, ik ben er eigenlijk niet. Ik ben er uiteraard indirect, maar mijn persoon is in het boek volkomen afwezig."

Vanderstraeten zocht contact met mensen uit de gemeenschap, een "intens werk", schrijft ze in het boek. "Eerst via hulporganisaties, dan ben ik heel vaak mensen gaan bezoeken en zo ben ik via via bij andere mensen terechtgekomen. Ik heb gewoon heel open gesproken met hen en gevraagd: wie ben jij?"

De schrijfster benadrukt dat ze in het begin even veel wist als de gemiddelde Vlaming: "niks eigenlijk". "Maar hoe meer je weet van de Roma, hoe duidelijker het wordt dat ze het waarderen dat je niet uit de lucht komt gevallen. Als je al iets weet, is het makkelijker om vertrouwen op te bouwen, maar het is nog steeds moeilijk." 

Een van de clichés over Roma is dat het woonwagenbewoners zijn, die nog steeds rondtrekken, maar dat klopt al lang niet meer. "97 procent van de Roma wereldwijd is niet nomadisch meer, maar woont op een vaste plek", legt Vanderstraeten uit. "De woonwagenbewoners zijn de allerkleinste groep. Roma, Sinti, Doms, Roms, dat zijn allemaal migratiegroepen die ooit naar West-Europa zijn gekomen en die daardoor een andere naam hebben gekregen. Wat ze gemeen hebben, is dat hun DNA en genen veel dichter bij India liggen dan bij ons. In de periode 500/600 na Christus zijn stammen uit India naar de Balkan-regio getrokken en van daaruit vertakt al de rest zich." 

Omdat er veel groepen zijn, zijn er daarbinnen ook gradaties van hoe streng of traditioneel (of niet) je Roma bent, benadrukt Vanderstraeten. "De vrouw is vaak ondergeschikt en bevindt zich in een kwetsbare positie. Rode draad: je ziet dat meisjes en vrouwen het moeilijk hebben."

"Er is intrafamiliaal geweld. Bij traditionele gezinnen ligt je leven al vast van bij je geboorte: je zal jong trouwen, kinderen krijgen en wij kiezen met wie je gaat trouwen. Er zijn ook tienerhuwelijken, binnen hun traditie trouw je niet voor de wet of een ambtenaar. Als er ouders van beide kanten (of een officiële getuige) aanwezig zijn, dan ben je zogezegd gehuwd." 

In het boek wordt duidelijk dat er zowel mannen als vrouwen zijn die achter deze tradities blijven staan als mensen die ook een (voorzichtig) pleidooi houden voor (geleidelijke) verandering. "Velen spreken anoniem en willen dat het verandert, dat de toekomst van het meisje meer open is." 

"Maar er zijn ook mensen, ook vrouwen, die er tevreden mee zijn. Het nadeel van een besloten gemeenschap is dat je er niet uit kan, maar erbinnen ben je wel min of meer beschermd. En het niet hebben van keuzes is voor sommige mensen ook een vorm van vrijheid, van gemak, er zijn vrouwen die zelf niet willen kiezen. Daarom gaan ze ook dat recht op vrijheid voor andere vrouwen niet verdedigen, omdat dat zou betekenen dat ze ook heel hun eigen leven in vraag moeten stellen. Het is zeer complex." 

Van 1 ding is Vanderstraeten wel zeker: "Een man had dit allemaal niet losgekregen. Dit was een compleet ander boek geweest over dezelfde gemeenschap als het door een man geschreven zou zijn." 

Nog een heersend vooroordeel over de gemeenschap: "Roma zijn bedelaars". "Het zijn bepaalde groepen uit Roemenië die vooral bedelen, maar dat is helaas de meest visuele groep in de gemeenschap." 

"Het gros van de Roemeense Roma in Brussel vindt die groep bedelende Roma verschrikkelijk. De mensen uit de middenklasse zeggen daarom vaak niet dat ze Roma zijn. Het gevolg is dat het beeld dat de media en de politiek hebben, is dat ze allemaal arm zijn en van de bijstand leven, maar dat klopt niet, de anderen verzwijgen hun afkomst omdat de stigmatisering zo groot is."  

En net het doorbreken van het zwijgen hierover, zou er volgens Vanderstraeten kunnen toe leiden dat er in de samenleving veel meer begrip voor hen is. "Meer te weten komen over hen, met al hun verschillen, ook qua religie (sommigen zijn moslim, anderen getuige van Jehova, enz.), zou enorm kunnen helpen. En het beste zou zijn dat die grote groep uit de middenklasse, die reguliere beroepen uitoefent, het stigma van wat het is om Roma te zijn niet meer zou voelen en naar buiten zou treden, dan zou het beeld bij de brede bevolking kunnen kantelen."

Wat de Roma zelf vooruit zou kunnen helpen volgens Vanderstraeten is dat er meer jongeren verder zouden studeren. En een betere positie voor de Roma-meisjes en -vrouwen. "Vrouwenemancipatie is altijd het begin van vooruitgang."