In de nacht van zondag op maandag is een uitbraakpoging uit de gevangenis Makala in de Congolese hoofdstad Kinshasa verijdeld. Daarbij zouden verschillende doden en gewonden gevallen zijn. Volgens de regering is de situatie in de gevangenis onder controle, maar dit voorval zet opnieuw de schijnwerpers op de wantoestanden in de overvolle koloniale strafinstelling.
Verschillende doden na mislukte ontsnappingspoging uit overvolle Makala-gevangenis in Kinshasa
Omwonenden van de beruchte Makala-gevangenis in het hartje van Kinshasa schrokken in de vroege uren op van lawaai en van geweergeschut. Minister van Informatie Patrick Muyaya bevestigde op X dat het om een poging tot uitbraak ging. Volgens plaatselijke media werd er geschoten op gevangenen die probeerden te ontsnappen.
Er circuleerde ook beeldmateriaal van toegetakelde lichamen en van rookpluimen boven het kantoorgebouw en de ziekenboeg. Volgens een getuige transporteerden de lokale autoriteiten de lichamen van overleden gevangenen met wagens uit gevangenis.
Tegen de ochtend hadden de ordediensten alles opnieuw onder controle. "De bevolking van Kinshasa moet niet in paniek slaan", zegt minister Patrick Muyaya. In de vroege ochtend waren de belangrijkste wegen naar de gevangenis volledig afgesloten. Volgens de gevangenisdirectie zijn alle ontsnapte gedetineerden gevat en zijn er geen gevangenen op de vlucht geslagen. De minister ontkent dat er geschoten werd op de gevangenen.
Volgens de minister van Justitie Constant Mutamba is het nog niet duidelijk hoe de uitbraak kon gebeuren. "Er wordt onderzocht wie er achter de sabotage zit en de daders zullen streng bestraft worden", schrijft hij op X. Voorlopig mogen er geen nieuwe gedetineerden overgebracht worden naar de Makala-gevangenis.
Koloniale erfenis
De gevangenis van Makala werd gebouwd onder het Belgische koloniale bewind, in 1957, 3 jaar voor de onafhankelijkheid van Congo. Het gebouwencomplex ligt op de grens tussen 2 wijken aan de zuidkant van Kinshasa, toen nog Leopoldstad. Er was plaats voor 1.500 gedetineerden. De centrale gevangenis is de enige strafinrichting van de Congolese hoofdstad, naast de gevangenis van Ndolo, die voorbehouden is voor militairen en burgers die door een militaire rechtbank zijn beschuldigd.
In de loop van de jaren explodeerde de bevolking van Kinshasa en tegelijk ook de bevolking van de gevangenis. Een bijkomend probleem is de trage rechtsgang in Congo, dat sinds 1960 al wordt geplaagd door protest, een staatsgreep, geweld en aanhoudende inkomensongelijkheid.
Hoeveel gedetineerden zitten er in de cel?
Enkele cijfers illustreren de onhoudbare situatie: in januari 2020 zaten er 8.000 mensen opgesloten in de gevangenis, bijna allemaal in voorarrest (bron BBC Afrique). 3 jaar later was dat cijfer opgelopen tot bijna 10.800. De meest recent cijfers van Radio France International spreken van 15.000 gedetineerden van wie de meesten nog moeten wachten op hun proces.
Bij de gevangenen zitten niet alleen misdadigers. Heel wat mensenrechtenactivisten en opposanten hebben een tijd moeten doorbrengen in Makala. Minister Vital Kamerhe, activisten Fred Bauma en Yves Makwambala van burgerbeweging La Lucha en recent nog journalist Stanis Bujakera van Reuters en Jeune Afrique, om er enkele te noemen.
Honger en slechte hygiëne
De gevolgen van de overbevolking laten zich raden. De hygiënische omstandigheden zijn zo slecht dat er ziektes en honger uitbreken. Daar hebben mensenrechtenorganisaties al verschillende rapporten over geschreven. Eind 2023 trok ook het Bill Clintonfonds voor de Vrede aan de alarmbel. In een rapport bekritiseerde het Fonds de trage rechtsgang en de "massale mensenrechtenschendingen" in de gevangenis, waar binnen de muren geen cipiers te zien zijn en alleen de wetten van de gedetineerden gelden. Vorig voorjaar nog maakte dezelfde organisatie gewag van 66 overlijdens door ontbering op twee maanden tijd.
Door de arrestatie van journalist Stanis Bujakera Tshiamala kreeg de "hel van Kinshasa" opeens meer internationale aandacht. Bujakera zat zeven maanden in de cel voor het verspreiden van nepnieuws en roddels. Hij had geschreven over de vermeende betrokkenheid van de Congolese inlichtingendiensten bij de moord op een oud-minister.
Verbeteringen?
Er kwam steeds meer druk op de herverkozen president Felix Tshisekedi en de nieuwe Congolese regering om de overbevolking van Makala aan te pakken. In juli kondigde de regering aan dat 7.000 gevangenen voorwaardelijk zouden worden vrijgelaten. De nieuwe minister van justitie Constant Mutamba kondigde op 13 augustus aan dat er 527 gedetineerden uit de cel mochten. Hij liet 2.000 nieuwe matrassen aanvoeren en bestelde er nog 7.000 bij.
Ook de Verenigde Naties beloofden de Democratische Republiek Congo te steunen om het gerechtelijk apparaat grondig te hervormen en de rechten van de gevangenen beter te beschermen.
