Op 1 september 2004 drong een groep terroristen een school in Beslan binnen, in het zuidwesten van Rusland. Ze gijzelden er meer dan 1.000 kinderen, ouders en leerkrachten. 2 dagen later nam de gijzeling een dramatische wending toen speciale eenheden het schoolgebouw bestormden. Er vielen 334 doden, onder wie 186 kinderen. Tsjetsjeense separatisten eisten de gijzeling op.
Het drama van Beslan: 20 jaar geleden stierven 334 mensen bij gijzeling in Russische school
Freek Willems
Gepubliceerd:
Hoewel de eerste schooldag in Rusland bekendstaat als 'Dag van de Kennis', staat hij vooral in het teken van allerlei festiviteiten en het weerzien met klasgenoten en vrienden. Ouders vergezellen hun feestelijk uitgedoste kinderen en bij wie voor het eerst naar school gaat, daagt soms de hele familie op.
Net daarom koos een groep terroristen uit de Noordelijke Kaukasus 20 jaar geleden deze dag uit voor wat de dodelijkste terreurdaad op Russische bodem zou worden. Het verklaart ook waarom er zoveel mensen bij betrokken waren.
Op woensdag 1 september 2004 drongen enkele tientallen terroristen School Nummer 1 binnen in Beslan, een stad in de Russische deelrepubliek Noord-Ossetië. Meer dan 1.000 mensen stonden toen op de speelplaats, velen van hen met ballonnen in de hand. De terroristen begonnen meteen te schieten en dwongen vervolgens alle kinderen, ouders en leerkrachten naar een kleine turnzaal, niet veel groter dan een basketbalveld.
Turnzaal wordt hel
Daar zouden zich 3 dagen lang de meest schrijnende taferelen afspelen. Boven en rond de gijzelaars werden mijnen en bommen geplaatst, met kabels aan elkaar verbonden. Ook aan beide basketbalringen werd een bom vastgemaakt. 2 pedalen op de vloer, met op elk daarvan de voet van een terrorist, moesten de gijzelaars duidelijk maken dat de bommen met een simpele klik gelijk wanneer konden afgaan.
Kinderen moesten aan de ramen gaan zitten, om als menselijke schilden te dienen. De terroristen schoten geregeld in de lucht om de gijzelaars schrik aan te jagen. Tot overmaat van ramp was het broeierig heet in de turnzaal.
Meer dan 1.000 mensen zaten op elkaar gepakt in helse omstandigheden. "Er was geen ruimte om een arm of een been uit te strekken, dus zaten we allemaal verdraaid tegen elkaar gedrukt. Het was verschrikkelijk", getuigde een vrouw jaren later.
Gijzelaars begonnen flauw te vallen, trokken hun kleren uit om toch enige verfrissing te hebben, dronken hun eigen urine om niet uit te drogen.
Al op die eerste dag werd de school omsingeld door speciale eenheden van het Russische leger en de politie. De terroristen dreigden ermee dat ze de bommen zouden laten ontploffen, mochten de veiligheidsdiensten de school bestormen. Om hun dreigement kracht bij te zetten, schoten ze die eerste dag een twintigtal gijzelaars dood en gooiden hun lichamen uit het raam.
Kiezen tussen kinderen
Op 2 september lieten de gijzelnemers 26 gijzelaars vrij, 11 vrouwen en 15 baby's. Sommige vrouwen stonden voor een verscheurende keuze: bij al hun kinderen blijven of vertrekken met hun jongste kind en één of meer andere kinderen achterlaten. Het leidde tot drama's zoals dat van een moeder die zichzelf en haar 1-jarige dochter kon redden, maar haar 9-jarige dochter nooit meer terugzag.
Meer toezeggingen deden de terroristen niet die dag. Ze weigerden eten en drinken toe te laten in de school en de onderhandelingen met de veiligheidsdiensten draaiden op niets uit.
De fatale derde dag
De volgende dag, op 3 september, gingen de terroristen er rond de middag mee akkoord om de hulpdiensten binnen te laten om lichamen van gedode gijzelaars op te halen. Maar ze werden meteen beschoten. 2 hulpverleners werden gedood, de rest kon wegvluchten.
Rond diezelfde tijd werden explosies gehoord in de school en een groep gijzelaars slaagde erin om te ontsnappen. Na een nieuwe, grotere explosie stortte het dak van de turnzaal in en brak er een grote brand uit. Gijzelaars begonnen weg te lopen, maar werden beschoten door de terroristen.
Rond die tijd beslisten de speciale eenheden om het schoolgebouw te bestormen. De grote middelen werden ingezet, tot vlammenwerpers en tankgranaten toe. In hun kielzog volgden familieleden van de gijzelaars, die het veiligheidskordon hadden doorbroken.
In de tegenovergestelde richting begonnen zo goed als naakte en bebloede kinderen de school uit te rennen. Andere kinderen werden door volwassenen naar buiten gedragen. Uitgedroogd en amper bevattend wat hen de voorbije dagen was overkomen, stortten ze zich op het water dat de hulpdiensten voor hen hadden klaargezet.
Verkoolde lichamen
Rond 13 uur plaatselijke tijd lieten de Russische commandanten weten dat hun troepen nagenoeg het hele schoolgebouw onder controle hadden, ook al ging het vuurgevecht met de terroristen nog een tijd door en werden ook nadien nog explosies gehoord.
Na de herovering van de school werden honderden lichamen aangetroffen tussen het puin van de turnzaal. Pas de volgende dag werd de ware schaal duidelijk van wat er was gebeurd. De turnzaal was volledig uitgebrand. Veel slachtoffers waren volledig verkoold en dus onherkenbaar. Velen wisten pas na een DNA-test zeker dat het om hun kind of familielid ging.
'Osama bin Laden van Rusland'
De dramatisch afgelopen gijzeling werd enkele weken later opgeëist door Sjamil Basajev, een van de belangrijkste rebellenleiders in Tsjetsjenië, die streden voor onafhankelijkheid van Rusland.
Basajev verzamelde enkele tientallen terroristen uit verschillende etnische bevolkingsgroepen in Rusland, onder wie 14 Tsjetsjenen, om de gijzeling uit te voeren. De gijzelnemers eisten dat de Russische troepen zich uit Tsjetsjenië zouden terugtrekken.
Volgens de Russische veiligheidsdiensten werden alle terroristen gedood, op 1 na. Hij werd in 2006 tot levenslang veroordeeld.
Tsjetsjeense Oorlogen
De gijzeling in Beslan vond plaats tegen de achtergrond van de Tsjetsjeense Oorlogen. Tijdens de Eerste Tsjetsjeense Oorlog (1994-1996) leden de Russen nog een nederlaag.
Tijdens de Tweede Tsjetsjeense Oorlog, die in 1999 begon, nam Rusland de controle over in de voorheen onafhankelijke republiek. De Russische troepen begingen daarbij wreedheden die vandaag gelijkenissen oproepen met wat in Oekraïne aan de gang is.
Hoewel Rusland in 2002 de oorlog als gewonnen beschouwde, bleven de gevechten nog jaren doorgaan. Tsjetsjeense rebellen vielen geregeld Russische troepen aan, maar pleegden ook aanslagen in Rusland zelf.
Na de oorlog benoemde Poetin Achmat Kadyrov tot leider van de Tsjetsjeense deelrepubliek. In 2007, enkele jaren na diens dood, nam zijn zoon, Ramzan Kadyrov, het van hem over. Die slaagde erin het verzet in de deelrepubliek de kop in te drukken. Tot op vandaag leidt hij Tsjetsjenië met ijzeren vuist, gesteund door en in de pas lopend van Vladimir Poetin.
Basajev zelf was lange tijd de meest gezochte man in Rusland. De Russische president Vladimir Poetin noemde hem de 'Osama bin Laden van Rusland'. De gijzeling in Beslan was niet de enige terreurdaad op zijn 'palmares'.
In 1995 was er al een soortgelijke gijzeling in een ziekenhuis in Boedjonnovsk en een jaar later ook in een ziekenhuis in Dagestan. Tsjetsjeense separatisten pleegden eind jaren 90 ook verschillende zelfmoordaanslagen in Rusland.
In de zomer van 1999 vielen ongeveer 300 doden bij een reeks bomaanslagen op appartementsgebouwen. Rusland wees ook hier naar Tsjetsjeense terroristen, maar Basajev heeft de aanslagen nooit opgeëist. Tot op vandaag is niet duidelijk wie de daders waren. Sommigen suggereren dat de Russische geheime dienst er zelf bij betrokken was, om Poetin zo een aanleiding te geven om Tsjetsjenië opnieuw binnen te vallen.
Basajev eiste eind 2002 wel de gijzeling in het Doebrovka-theater in Moskou op. Ook die gijzeling kende, 2 jaar voor Beslan, een dramatische afloop.
Ook in de maanden voor de gijzeling in Beslan hadden de Tsjetsjeense separatisten niet stilgezeten. In februari 2004 eiste Basajev een bomaanslag op de metro van Moskou op en in mei de moord op de Tsjetsjeense president Achmat Kadyrov, die door de regering in Moskou gesteund werd en daarom door de separatisten als een verrader werd beschouwd.
En in augustus van dat jaar bliezen 2 zelfmoordterroristes zich op in 2 Russische burgervliegtuigen. Een waslijst aan terreurdaden, naar verluidt allemaal uit wraak voor wat de Russische troepen in Tsjetsjenië hadden aangericht.
In 2006 kwam Basajev om het leven. Bij een ongeluk met explosieven, volgens de Tsjetsjeense rebellen. Uitgeschakeld, volgens Rusland.
Vragen blijven
De dramatische afloop van de gijzeling in Beslan roept zoveel jaren later nog altijd veel vragen op. De terroristen verplaatsten zich naar verluidt in kleine vrachtwagens vol explosieven, maar konden toch de zwaar bewaakte Noord-Ossetische grens oversteken. Het verhaal gaat dat ze bij iedere controlepost de voor corruptie vatbare agenten geld zouden hebben toegestopt.
Achteraf kwam ook aan het licht dat de Russische inlichtingendiensten wel degelijk informatie hadden over een geplande aanval en gijzeling, maar hadden nagelaten om actie te ondernemen.
Basajev legde de schuld voor het hoge aantal doden in Beslan bij de veiligheidsdiensten en president Poetin. De Russische autoriteiten zijn altijd blijven benadrukken dat de speciale eenheden de school pas hebben bestormd nadat er bommen waren ontploft. Poetin zei later dat de beslissing om binnen te vallen niet vooraf gepland was en pas genomen werd toen de terroristen op kinderen begonnen te schieten.
Het rapport van de parlementaire onderzoekscommissie kwam tot dezelfde conclusie, maar een wapenexpert die bij het onderzoek betrokken was, beweerde dat veel doden te wijten waren aan de tankgranaten die de Russische speciale eenheden hadden afgevuurd. Hij kwam tot de conclusie dat de explosies vooral van buiten de turnzaal afkomstig waren en het leed in de turnzaal niet het gevolg kon zijn van zelfgemaakte explosieven.
Ook over het aantal gedode terroristen bleef er controverse bestaan. Sommige gijzelaars en familieleden betwistten dat op 1 na alle terroristen werden gedood. Ze beweerden dat er veel meer terroristen waren dan het 30-tal dat door de speciale eenheden gedood zou zijn en dat de overigen konden ontkomen.
In de jaren na de gijzeling bleven veel nabestaanden dan ook argwanend tegenover de officiële Russische uitleg over wat er die 3 noodlottige dagen gebeurd is. In die mate dat vertegenwoordigers van de overheid lange tijd aangeraden werd om weg te blijven van herdenkingsplechtigheden.
In 2017 werd Rusland door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens veroordeeld omdat het zwaar in gebreke was gebleven bij de afhandeling van de gijzeling en te weinig had gedaan om de gijzelaars te beschermen. Ook het Hof oordeelde dat het hoge aantal doden een gevolg was van de zware wapens die de Russische veiligheidsdiensten hadden ingezet.
Moskou trekt macht naar zich toe
President Poetin reageerde op de gijzeling door de grenzen in de Noordelijke Kaukasus strenger te beveiligen en de macht in Rusland nog meer te centraliseren. Regionale gouverneurs werden niet langer door de bevolking verkozen, maar door Moskou benoemd.
Een vreemde beslissing, want er waren geen aanwijzingen dat de regionale overheid had gefaald, maar wel de federale overheid. Maar de president slaagde er niettemin in om het drama in Beslan te gebruiken om de macht van Moskou te versterken.
School Nummer 1 is nooit heropgebouwd, maar omgevormd tot een herdenkingsmonument voor de vele slachtoffers. Op 20 augustus bracht Poetin een bezoek aan de school. Hij noemde het drama een "persoonlijk verdriet" dat hem "levenslang" zal bijblijven.
Sommige kinderen die de gijzeling overleefd hebben, getuigden later aan journalisten dat de terroristen hen nooit klein hebben gekregen. "Maar vergeten, dat doen we nooit."
