"Alles van waarde is weerloos": 100 jaar geleden werd Nederlandse dichter en schilder Lucebert geboren

Revolutionair dichter, kunstschilder, fotograaf: Lubertus Jacobus Swaanswijk (1924-1994) was het allemaal tegelijk. Zijn eerste dichtbundel schreef hij in 1951, 'Triangel in de jungle'. Hij won belangrijke prijzen voor zijn hele oeuvre, zoals de Constantijn Huygens-prijs (1965), de P.C. Hooft-prijs (1967) of de Prijs der Nederlandse Letteren (1983). 

'Lucebert' werd zijn pseudoniem, uitgesproken als loetsebert. Dat betekent zoveel als 'brenger van licht' en verwijst naar de vernieuwing die zijn poëzie bracht. Hij was lid van de Vijftigers, een groep jonge dichters die na de Tweede Wereldoorlog experimentele poëzie begonnen te schrijven. 

De Vijftigers trokken zich weinig aan van rijm, grammatica en regels. Met hun gedichten wilden ze spontaan zijn, vrij van alles wat poëzie wel en niet zou moeten zijn. Ook Hugo Claus, Gerrit Kouwenaar en Remco Campert maakten deel uit van de beweging.

Bekijk: Michèle Cuvelier over het gedicht 'Ik tracht op poëtische wijze' in 'Winteruur'

Met zijn tweede bundel 'Apocrief/de analphabetische naam' brak Lucebert écht door in 1952, al werd het experimentele werk niet meteen naar waarde geschat. De Bezige Bij publiceerde de bundel aarzelend, omdat de uitgever dacht dat het misschien om "het werk van een krankzinnige" ging. Ook de critici uit die tijd waren niet mild. Ze spraken over een "aanranding van de cultuur".  

Toch ontving Lucebert in 1953 van de stad Amsterdam een prijs voor zijn bundel. Op de uitreiking, een jaar later, daagde hij op in een gewaad, om als echte keizer van de Vijftigers de prijs in ontvangst te nemen. 70 jaar later maakt het werk deel uit van de 'literaire canon ' met 50 essentiële Nederlandstalige werken.  

"Alles van waarde is weerloos" is een van de bekendste verzen uit Luceberts gedichten. Het is een regel uit 'De zeer oude zingt', een gedicht uit zijn beginjaren dat pas in de jaren 70 verscheen. Ondertussen is de zin bijna een uitdrukking geworden in de Nederlandse taal. Je komt het vers hier en daar zelfs op straat tegen, bijvoorbeeld in neonletters boven Trefpunt aan het Walter De Buckplein in Gent of op het dak van een kantoortoren in Rotterdam. 

Spontaan en associatief, zo kan je niet alleen zijn gedichten beschrijven, maar ook zijn beeldende kunst. Want naast een gevierd dichter was Lucebert ook een getalenteerd schilder. Vanzelfsprekend was dat niet: de man was kleurenblind. 

Net als in zijn dichtwerk was Lucebert ook in zijn tekeningen en schilderijen allesbehalve traditioneel. Typisch voor zijn kunst waren de felle kleuren en kinderlijke vormen. Hij maakte deel uit van de Cobra-groep, een beweging waar ook zijn goede vriend Karel Appel deel van uitmaakte. 

In 2018 kwam Lucebert in opspraak. Hij zou nazistische sympathieën gekoesterd hebben. Dat kwam aan het licht in de biografie van Wim Hazeu. De jonge Lucebert werkte in een Duitse wapenfabriek. Hij had altijd laten uitschijnen dat hij gedwongen werd om er te werken, maar volgens Hazeu trok hij er zelf naartoe, misleid door Duitse propaganda en de drang om zijn ouderlijk huis te verlaten. 

Ook doken er brieven van Lucebert op met antisemitische taal en het verlangen naar een groot Germaans rijk. Het Literatuurmuseum in Nederland gaat de brieven onderzoeken. De resultaten worden begin 2025 verwacht. De onthullingen deden veel stof opwaaien in Nederland.