Australië heeft het nu ook ingevoerd, maar in ons land bestaat het "recht op deconnectie" al ruim een jaar. In principe mag je als werknemer niet verplicht worden om berichten te lezen of te beantwoorden na je uren. Hoe werkt dat praktisch? En hebben die regels effectief iets veranderd?
Werknemers in Australië mogen baas na de uren voortaan negeren: bij ons bestaat "recht op deconnectie" al langer, heeft het ook effect?
Joris Truyts
Gepubliceerd:
In Australië is sinds vandaag een nieuwe wet van kracht die bepaalt dat werknemers e-mails en telefoons mogen negeren van hun werkgever buiten de werkuren, tenzij het echt "onredelijk" is om niet te antwoorden. Bij onenigheid daarover binnen een bedrijf is het aan een commissie om te oordelen. Als de werkgever ongelijk krijgt, riskeert die boetes tot tienduizenden euro's.
Australische werknemersorganisaties waren al langer vragende partij om de wet gestemd te krijgen. Het moet de balans verbeteren tussen werk en vrije tijd voor werknemers. En dat komt uiteindelijk ook de werkgever ten goede, zo luidt het, want gelukkigere werknemers zijn minder vaak ziek en krijgen minder burn-outs.
Een primeur is de Australische wet zeker niet. Al meer dan 20 landen, vooral in Europa en Zuid-Amerika, hebben gelijkaardige regels ingevoerd. Daarbij ook ons land, als onderdeel van de zogenoemde "arbeidsdeal" die de federale Vivaldi-regering in de zomer van 2022 afsloot na lange onderhandelingen.
Concreet: sinds 1 april 2023 zijn bedrijven met meer dan 20 werknemers verplicht om het recht op deconnectie vast te leggen in het arbeidsreglement, de ondernemings-cao.
Richtlijnen en opleidingen
Precieze afspraken kunnen verschillen van bedrijf tot bedrijf. Wel is wettelijk bepaald dat werkgevers richtlijnen moeten opstellen en dat ze werknemers moeten inlichten dat er van hen niet verwacht wordt dat ze berichten lezen of beantwoorden buiten de werkuren. Werkgevers moeten ook opleiding geven rond "verstandig gebruik van digitale tools en de risico's van overmatige bereikbaarheid".
Controle daarop wordt in de eerste plaats uitgevoerd door de sociale partners binnen het bedrijf. In tegenstelling tot Australië zijn er bij ons geen specifieke sancties voorzien voor werkgevers die de regels niet volgen. Maar het recht zorgt er wel voor dat je niet op de vingers getikt mag worden als je oproepen, berichten of mails buiten de uren negeert.
Wat is er veranderd 1 jaar later?
Intussen bestaat het recht op deconnectie bij ons dus al meer dan een jaar. Maar is er in de praktijk veel veranderd?
HR-bedrijf Protime liet in april, 1 jaar na de invoering, een rondvraag uitvoeren bij 1.000 Vlaamse bedienden. 60 procent geeft aan dat ze nog steeds gecontacteerd worden door hun leidinggevende buiten de werkuren. 30 procent zegt dat dat vaak het geval is.
Toch komen er uit dat onderzoek ook positieve signalen. Vier op de vijf respondenten vinden het deconnectierecht een goed signaal, zo'n 20 procent zegt minder stress te ervaren en 29 procent laat weten nu meer op zijn strepen te staan als het gaat over communicatie buiten de werktijd.
Bewuster omgaan met grenzen
Arbeidssocioloog Ignace Glorieux (VUB) schat in dat de mentaliteit effectief aan het veranderen is. "Het is een persoonlijk aanvoelen, maar ik heb de indruk dat die discussie gevoerd is een aantal jaar geleden en dat het stof wat is gaan liggen, wat mij doet vermoeden dat de regels over het algemeen wel gevolgd worden."
"Ik denk dat men er nu in elk geval bewuster mee omgaat. Vooral jongere werknemers staan meer op hun strepen als het gaat over grenzen trekken tussen werken en niet werken", zegt Glorieux. Hij wijst ook naar ouders die hun werktijd kunnen plannen rond het ophalen van hun kinderen, of het vermijden van vergaderingen laat op de dag.
Als er druk is van een leidinggevende of ongezonde competitie tussen werknemers, kan het gevaarlijk worden
Arbeidssocioloog Ignace Glorieux
"Maar er blijven nog altijd situaties waar mensen zwak staan of waar mensen ambitieus zijn en zelf extra initiatief nemen in de hoop dat hen later iets oplevert. Je hebt ook mensen die buiten de uren of in het weekend hun e-mails beantwoorden, omdat dat hen een rustiger gevoel geeft als ze de volgende dag aan het werk gaan. Dat lijkt me ook niet verkeerd, zolang het geen verplichting is."
Glorieux pleit er dus voor om wat flexibiliteit toe te laten. En hij benadrukt dat de situatie grondig kan verschillen van beroep tot beroep. "Maar het mag niet misbruikt worden. Als er druk is van een leidinggevende of ongezonde competitie tussen werknemers, kan het gevaarlijk worden."
Sancties en boetes als stok achter de deur, zoals in Australië, is dat een goed idee? "In zekere zin wel, want het mag niet te vrijblijvend zijn", zegt Glorieux. "Het is goed dat er procedures zijn als regels niet gerespecteerd worden, zeker in machtsrelaties. Maar die stap zetten als werknemer kan moeilijk zijn, want de relatie herstellen met de werkgever wordt dan bijzonder moeilijk."
