Minstens 12 Belgische handelszaken - waaronder een restaurant uit Kapellen, een carwash uit Maldegem en een bakker uit Bocholt - zijn het slachtoffer van valse profielen op X (het vroegere Twitter). Oplichters maken dergelijke accounts aan om advertenties voor frauduleuze producten of diensten te verspreiden.
Waarover gaat dit?
Wat hebben bakkerijen uit Bocholt en Mol, restaurants uit Zaventem en Kapellen, een koffiezaak uit Mechelen en carwashes uit Hasselt en Maldegem met elkaar te maken?
Het zijn slechts enkele van minstens een dozijn handelszaken uit ons land die te maken kregen met valse profielen die onder hun naam werden aangemaakt op X, het sociale netwerk dat vroeger Twitter heette.
De verschillende Belgische handelszaken zagen hun naam opduiken in reclameboodschappen op X, zonder dat ze op het sociaal medium hadden geadverteerd.
Sinds de overname van Twitter door Elon Musk, verloor het sociale netwerk heel wat grote adverteerders. Dat plotseling kleine ondernemingen uit België in het Engels advertenties op X zouden aankopen, leek dus nogal verdacht. VRT NWS ging op onderzoek uit.
Misnoegd
We gaan langs bij bakkerij Knapen in de Limburgse gemeente Bocholt, een zaak die al meer dan 125 jaar bestaat. Om te communiceren met klanten gebruikt de bakkerij haar eigen website en een Facebookpagina.
Wanneer we hen een X-account tonen dat 'Bakkerij Knapen' heet, met een foto van de zaak als profielfoto, vallen de uitbaters uit de lucht. Op X is de bakkerij niet actief, klinkt het, laat staan dat ze zouden adverteren op dat platform.
Ook de andere Vlaamse handelszaken waarvan we verdachte X-profielen terugvonden, vertellen ons stuk voor stuk dat ze die niet zelf hebben aangemaakt. De valse accounts kopieerden meestal enkele foto's en berichten afkomstig van de échte socialemediaprofielen van de bedrijven.
Een restaurantuitbater (naam en adres bekend bij de redactie) toont zich bijzonder misnoegd. Hij zegt net bewust niet actief te zijn op X uit onvrede met de koers die Elon Musk er vaart.
Blauwe vinkjes
Enkele elementen in het gedrag van de valse X-profielen wijzen op een gecoördineerde actie. Zo werden de accounts allemaal aangemaakt in de periode tussen april tot juni 2024. De advertenties werden aangekocht in juli en augustus 2024. Alle berichten waren in het Engels - wat op zich al vreemd is voor kleine handelszaken in ons land.
In totaal kochten de valse profielen 32 advertenties aan op X die in België samen 3.165.671 keer werden bekeken. Dat kunnen we checken in het openbare advertentiearchief van het platform. Bijna alle advertenties werden ondertussen stopgezet. Eén van de profielen is na rapportering door VRT NWS opgeschort door X.
De nepprofielen beschikten allemaal over zogenaamde "blauwe vinkjes". Tot voor kort betekende zo'n blauw vinkje dat het profiel "actief, toonaangevend en authentiek" was. Het was een vorm van identiteitscontrole.
Vandaag betekent een blauw vinkje op X alleen nog dat een account "een actief abonnement heeft op X Premium". Een betalend abonnement dus, geen verificatie.
Gratis reclame?
Hoe gebruiken oplichters deze nepprofielen precies?
Eerst worden enkele advertenties aangekocht voor de handelszaak zelf. Die zijn bedoeld om een ogenschijnlijk betrouwbaar, onschuldig advertentieprofiel te creëren.
Vervolgens gebruikt de oplichter het profiel - meestal in een ander land - om te adverteren voor frauduleuze diensten of aanbiedingen die niets meer te maken hebben met de handelszaak zelf.
Handelszaken die hiervan het slachtoffer zijn, krijgen in het begin dus eerst gratis reclame voor hun zaak, maar zien daarna hun identiteit misbruikt om mensen op te lichten.
Deze praktijk wordt in verschillende landen toegepast. Zo merken we bijvoorbeeld advertenties op voor een klein restaurantje in de Italiaanse gemeente Cogne. Het fake profiel adverteerde eerst in Italië, met onschuldige berichten over menu-items, maar vervolgens ook in België voor een "AI-app" die dure marketingoplossingen belooft. Het bedrijf achter die app blijkt niet te bestaan: het gaat om oplichting.
We contacteerden de persdienst van X met enkele vragen over de controles die het platform uitvoert op de identiteit van advertentieprofielen, maar kregen enkel het vaste antwoord “Bezig nu, probeer het later nog eens."
Meer informatie over de factchecks van VRT NWS?
Zoek je meer verhalen van VRT NWS CHECK over factchecking, desinformatie of online bedrog? Die vind je hier.
Wil je weten hoe we te werk gaan bij het factchecken? Dat lees je in dit artikel.
Heb je vragen of opmerkingen of wil je weten wie er in ons team zit? Dat lees je in dit artikel.
Je vindt onze factchecks ook terug bij deCheckers , samen met betrouwbare factchecks van enkele andere Vlaamse en Nederlandse redacties.
Wil je iets laten checken? Stuur ons dan een mail via check@vrtnws.be.
VRT NWS is erkend lid van het International Fact-Checking Network (IFCN) en van het European Fact-Checking Standards Network (EFCSN ).
