Wat is nieuw bij de lokale verkiezingen op 13 oktober?

De eerste verandering is de afschaffing van de opkomstplicht in Vlaanderen. Zowel voor de gemeente- als voor de provincieraadsverkiezingen zijn kiezers die in Vlaanderen wonen, niet meer verplicht om te komen opdagen op het stembureau. Dat wil dus zeggen dat je ook niet meer moet gaan stemmen.

In plaats van een oproepingsbrief - die je krijgt voor de federale, Europese en regionale verkiezingen - zal je nu een uitnodigingsbrief krijgen. Daarin staat waar en wanneer je in je gemeente mag gaan stemmen, maar dat dus geen verplichting meer is.

Opgelet: de opkomstplicht is enkel afgeschaft in Vlaanderen. Woon je in Brussel of Wallonië? Dan ben je op zondag 13 oktober wel nog verplicht naar het stembureau gaan.

De impact van je stem op de gemeenteraadsverkiezingen zal vergroten, want de burgemeester wordt niet meer voorgedragen door de verkozen gemeenteraadsleden. De kandidaat van grootste partij binnen de meerderheid en die het meeste voorkeurstemmen heeft behaald, wordt automatisch burgemeester.

Deze regeling is niet van toepassing in de randgemeenten rond Brussel. Daar blijft de regeling behouden dat de gemeenteraad via een akte van voordracht een raadslid als burgemeester kan voordragen.

En hoe wordt die coalitie dan gevormd? Dat zal ook anders verlopen dan in het verleden. Wanneer alle stemmen geteld zijn, mag de grootste partij, een coalitie proberen te vormen.

De kandidaat met het meeste voorkeurstemmen binnen die partij, krijgt voor 14 dagen een initiatiefrecht. De stemmenkampioen moet met andere partijen een meerderheid zoeken. Er komt een einde aan het initiatiefrecht wanneer er een akkoord is en de akte van voordracht voor schepenen wordt voorgelegd. Die kan alleen worden ingediend met de steun van de meerderheid van de verkozenen van de grootste lijst. 

Komt de onderhandelaar van de grootste partij niet tot een akkoord na 14 dagen? Dan krijgt de 2e grootste partij 2 weken de tijd om een coalitie te vormen, nadien de 3e grootste, enzovoort.

In de gemeente Voeren en de faciliteitengemeenten in de rand rond Brussel worden de schepenen rechtstreeks verkozen, daar is het initiatiefrecht niet van toepassing. 

Wanneer je in het stemhokje staat, heb je verschillende mogelijkheden. Je kan stemmen op 1 of meerdere kandidaten binnen dezelfde lijst of je kan een lijststem uitbrengen. Daarmee ga je akkoord met de volgorde van die lijst.

In het verleden werden die lijststemmen verdeeld over alle kandidaten die nog niet rechtstreeks verkozen waren. Die kandidaten kregen op volgorde van de lijst het aantal lijststemmen om toch verkozen te geraken.

Die regel wordt nu afgeschaft. Je kan in het stemhokje nog wel een lijststem uitbrengen, maar dat zal geen invloed meer hebben op de volgorde van de verkozenen binnen een partij.

Door een voorkeurstem te geven, steun je nog altijd de partij, maar heb je ook invloed op wie er verkozen wordt of wie er burgemeester wordt.

Wie op 13 oktober niet kan gaan stemmen, kan een volmacht verkrijgen bij de gemeente. Omdat stemmen niet meer verplicht is in Vlaanderen, zijn de regels rond volmachten daar ook gewijzigd.

Vroeger kon je een volmacht op erewoord geven en was je niet verplicht om te bewijzen dat je niet kon gaan stemmen. Nu moet je verplicht een attest hebben dat je afwezigheid op 13 oktober bevestigt.

Kiezers kunnen enkel een volmacht geven als ze om een van onderstaande redenen niet kunnen gaan stemmen:

• Medische redenen. De kiezer moet dan een medisch attest bij de volmacht toevoegen.

• De kiezer is om beroeps- of dienstredenen in het binnen- of buitenland. De werkgever moet dan een attest afleveren om dit bevestigen.

• Schipper, marktkramer of kermisreiziger. De kiezer voegt dan bij de volmacht een attest waaruit de uitoefening van het beroep blijkt.

• De kiezer verkeert ten gevolge van een rechterlijke maatregel in een toestand van vrijheidsbeneming. De kiezer voegt dan bij de volmacht een attest van de directie van de inrichting waar die zich bevindt.

• Geloofsovertuiging. De kiezer voegt dan bij de volmacht een attest van de religieuze overheid met de bevestiging dat hij op 13 oktober 2024 niet kan gaan stemmen.

• Studenten die om studieredenen niet naar het stemlokaal kunnen gaan. De kiezer voegt dan bij de volmacht een attest van de directie van de instelling waar die studeert.

Ben je op 13 oktober in het buitenland op vakantie en wil je een volmacht geven? Dan moet je een attest afhalen bij de gemeente waarmee je aantoont dat het onmogelijk is om naar het stemlokaal te gaan.

Je moet dan een bewijsstuk meenemen om je verblijf in het buitenland te staven. Dat kan bijvoorbeeld een reservatie bij een reisbureau, een kopie van een hotelvoucher, een kopie van een vliegtuigticket, een bewijs van boeking of een reservatie van een hotel of kampplaats via internet zijn.

Dit kan problemen opleveren voor mensen die naar een 2e verblijf reizen in het buitenland en dus geen bewijsstuk zoals een reservatie of vliegtuigticket kunnen voorleggen. Dat blijkt ook uit verschillende getuigenissen die VRT NWS heeft ontvangen.

In de toekomst hebben kiezers het recht om vrijstelling aan te vragen om te zetelen als bijzitter in een stem- of telbureau. Uiteraard zijn daar wel voorwaarden aan verbonden: je moet minstens 2 keer gezeteld hebben als bijzitter.

Opgelet: Die vrijstelling kan je pas aanvragen na de verkiezingen van 13 oktober. Het Agentschap Binnenlands Bestuur van de Vlaamse overheid is pas sinds de afgelopen verkiezingen van 9 juni gestart met het registreren van bijzitters. 

Was je dus bijzitter op de vorige verkiezingen in juni én zal je moeten bijzitten op  13 oktober? Dan mag je bij de volgende verkiezingen een vrijstelling aanvragen.