Taliban al 3 jaar stevig in het zadel: de wereld kijkt weg van Afghanistan

"Het hele systeem van onderdrukking van meisjes en vrouwen is volledig geïnstitutionaliseerd door de taliban en dat zou het geweten van de mensheid moeten schokken", zo omschrijft Speciaal VN- Rapporteur Richard Bennett de situatie in Afghanistan.

"De schendingen van mensenrechten zijn zo wijdverbreid en systematisch dat ze kunnen neerkomen op misdaden tegen de mensheid", klinkt het nog. De grootste vrouwencrisis ter wereld gaat gepaard met één van de ergste humanitaire crisissen ter wereld. Niemand lijkt de taliban onder druk te zetten om het internationaal recht te respecteren. 

Met een ongeziene snelheid en een verrassend gemak veroverden talibanstrijders heel Afghanistan in de zomer van 2021, nadat internationale troepen na 20 jaar aanwezigheid het land hadden verlaten.

Toen de taliban op 15 augustus 2021 in het centrum van de hoofdstad Kaboel aankwamen, probeerden duizenden Afghanen in paniek weg te geraken uit hun land. Ze wisten welke repressie er zou volgen.

Ook al maakten de taliban allerlei beloftes na hun nieuwe machtsovername. Ze zouden zich anders opstellen dan tijdens hun eerste bewind in de jaren 1990 en de rechten respecteren van vrouwen, ze zouden persvrijheid toelaten en ze zouden amnestie verlenen aan wie voor het verdreven regime had gewerkt.

Niets van dat alles is er vandaag in Afghanistan.

Vrouwen en meisjes mogen steeds minder. Onderwijs is opnieuw verboden voor meisjes na de lagere school. Eerst mochten jonge vrouwen die al op de universiteit zaten hun studie nog afmaken, maar ook dat ‘voorrecht’ werd geschrapt.

De schoonheidssalons moesten weer dicht. Er zijn nauwelijks nog jobs die ze mogen uitoefenen. Ook de gezondheidszorg is niet volledig toegankelijk voor vrouwen. Sport beoefenen of zelfs naar een openbaar park gaan, het kan allemaal niet meer.

Sinds begin dit jaar is het nog erger geworden: vrouwen en meisjes worden in Kaboel opgepakt als ze hun hoofddoek of bedekkende kledij niet goed genoeg zouden dragen. Het is het verhaal van Iran waar de zedenpolitie vrouwen arresteert en mishandelt als ze ‘de zedenregels niet naleven’.

Ook uit Afghanistan komen nu verhalen van meisjes en vrouwen die gearresteerd worden en in de cel misbruik en marteling moeten ondergaan. 

De taliban, met hun opperste leider Haibatullah Akhundzada, hebben hun positie in Afghanistan goed verankerd. Haibatullah heeft de touwtjes stevig in handen. Met pionnen tot in de kleinste dorpen zorgt hij ervoor dat zijn extremistische religieuze wetten worden afgedwongen. Dat maakt dat de meer pragmatische stemmen binnen de taliban hun leider laten begaan.

Een breuklijn is er niet en wordt ook niet meteen verwacht. Verschillende analisten noemen dit daardoor de sterkste Afghaanse regering van de moderne tijden.

In eigen land wordt hun macht niet bedreigd en internationaal is er niemand die zich – opnieuw – wil inlaten met een opstand tegen de vele duizenden talibanstrijders. Door de oorlogen in Oekraïne en Gaza is er daarvoor geen tijd, geen geld en interesse.

Veel landen zien ook niet meteen een – terroristisch - gevaar vanuit Afghanistan zoals dat vroeger wel was. Als er geen eigenbelangen zijn, wordt er weggekeken van de mensenrechtenramp die er zich afspeelt.

De Afghaanse bevolking lijdt immens. Zowat 90 procent van de Afghanen leeft in armoede. Elke dag (voldoende) eten hebben, is geen zekerheid. De verhalen zijn bekend van families die een dochter verkopen om zo de andere monden in huis te kunnen voeden.

Er komt internationaal geld binnen. Dat gaat naar internationale hulporganisaties, maar het is te weinig. Geld lenen bij internationale instellingen als de Wereldbank of het Internationaal Monetair Fonds kan de taliban ook niet omdat ze niet erkend worden als legitieme machthebbers. Alle internationale bankrelaties zijn afgesneden.

De taliban hebben wel orde op zaken gesteld om de corruptie te bestrijden. Dat is voor een groot deel gelukt en ze innen nu ook zelf belastingen. Die belastingen zijn verre van voldoende om iets te doen aan de immense en complexe noden.

Ook de economie krijgen ze niet gestimuleerd. Dat vrouwen niet meer mogen werken, doet de economie geen goed. De helft van de bevolking betaalt daardoor geen belastingen, en kan – door een gebrek aan een inkomen – ook geen geld uitgeven. 

Geen enkel land erkent de taliban als machthebbers, maar ze worden 3 jaar na hun machtsovername ook niet compleet genegeerd. Zo hebben de buurlanden van Afghanistan contacten met de taliban om te onderhandelen over bijvoorbeeld een belangrijke gaspijpleiding die gepland is voor Afghanistan, Pakistan, India en Turkmenistan.

Ook over regionale elektriciteits- en handelsprojecten wordt onderhandeld. De taliban hebben op hoog niveau contacten met Rusland en met China. Daar gaat het bijvoorbeeld over de nieuwe Zijderoute en de vraag of Afghanistan mee in dat Chinese project wordt opgenomen. 

Ook de strijd tegen het terrorisme is een reden voor verschillende landen – ook de Verenigde Staten – om toch, zij het met enige terughoudendheid, contacten te onderhouden met de taliban.

Zo laat terreurgroep IS zich er geregeld horen. In Afghanistan is ISKP actief, de regionale tak die voluit Islamitische Staat in de Khorasan Provincie heet. Dat is een internationale terreurorganisatie en een rivaal van de taliban.

Op ISKP wordt dan ook met overtuiging gejaagd. Niet altijd succesvol. De groep eiste in maart dit jaar de aanslag op in een concertzaal in Moskou waarbij meer dan 130 mensen gedood werden. Die aanslag werd vanuit Centraal-Azië – vermoedelijk Afghanistan – voorbereid. ISKP is een terroristische groepering die veel Westerse landen, ook België, zorgen baart.

Het blijft een moeilijke evenwichtsoefening voor de internationale politiek om met de Afghaanse situatie om te gaan. Praten en geld geven, zou worden gezien als een erkenning van de taliban. Hen negeren is bijna onmogelijk omdat er veiligheids- en economische belangen op het spel staan. Dat zijn redenen om vaak beperkte contacten op te zetten.

Respect voor mensenrechten en menselijke waardigheid zijn dat nauwelijks. Daar enig beterschap afdwingen, lukt helemaal niet. Dat is voor veel Afghanen een bijzonder pijnlijke vaststelling. En dus probeert wie kan, het land alsnog te verlaten. Richting Pakistan of richting Westen. Als die stroom te groot wordt, zal de aandacht voor Afghanistan mogelijk wel terugkeren.