Moederziel alleen in het universum of toch niet? Sterrenkundige Leen Decin buigt zich over kans op buitenaards leven

In 1977 zijn de Voyager-ruimtesondes gelanceerd. Uitgerust met een gouden grammofoonplaat, met daarop een boodschap in verschillende talen, hadden die het bereiken van buitenaardse beschavingen als doel (hun voornaamste en succesvol behaalde doel was het bestuderen van gasreuzen Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus, red.). Voorlopig zonder resultaat.

Wat het 'correcte' antwoord op die vraag ook is, het brengt volgens Leen Decin, hoofd van het Instituut voor Sterrenkunde van de KU Leuven, hoe dan ook onrust met zich mee. "Het antwoord 'ja' wekt angst op, want dan zijn we alleen in dit immense universum. Maar zijn we niet alleen, dan schuilt daar ook angst in."

"Momenteel kennen we enkel ons eigen leven. We zijn druk aan het zoeken, samen met veel sterrenkundigen, maar tot nu toe is er geen enkele bevestiging van leven elders", zegt Decin in #weetikveel op Radio 1.

"We slagen er al niet in om met de mensheid op 1 aardkluit samen te leven, laat staan wat dat wordt als er nog iets anders bestaat waarmee we niet kunnen communiceren", zegt ze. "De ene zou blij reageren, maar anderen zouden misschien naar de wapens grijpen om zich te verdedigen tegen het onbekende."

Zo ver zijn we echter nog niet. "Of we met meerderen zijn, hangt af van hoe je het leven definieert. Daar zit het struikelpunt: wat zien wij als leven?"

Er bestaat geen wetenschappelijke consensus over wat ‘leven’ precies inhoudt. Sterker nog, er zijn volgens Decin 300 tot 400 wetenschappelijke definities.

"Veel mensen denken dat leven gebaseerd is op de Darwiniaanse evolutie: jezelf kunnen reproduceren, natuurlijke selectie… maar dat is maar 1 manier van leven definiëren." Andere stromingen baseren zich niet zoals Darwin op de processen, maar zien leven als een "biochemische soep van kleine elementen". "Die kunnen interageren en hebben een laag energieniveau."

"Er zijn veel definities, maar een van de zaken die je vaak naar voren ziet komen, is interactie met de omgeving." Waar alle definities toch op blijven botsen, zijn de grensgevallen. Is een amoebe (een eencellig organisme, red.) ‘leven’? En wat met een mechanisch hondje, dat in principe ook met de mens kan interageren?

"De overgang van niet-leven naar leven kennen we niet", zegt Decin. "Zet een hoop moleculen samen, en die zullen interageren met elkaar. Sommige interacties gaan snel, andere gaan traag. Maar het is niet omdat ze dan beginnen te groeien en grotere deeltjes vormen, dat dat leven moet zijn."

"Misschien moeten we het anders zien. Moeten we een verschil maken tussen leven en niet-leven? Misschien is het gewoon een heel stomme vraag." De vraag die we dan wel moeten stellen? Of er buitenaards leven bestaat waarmee we kunnen communiceren.

"Onze aarde is ongeveer 4,5 miljard jaar geleden gevormd. Na een paar 100 miljoen jaren zou er al leven geweest zijn." Dat lijkt misschien een gigantisch getal, in sterrenkundige termen is dat snel.

"Er zijn bepaalde omstandigheden die bevorderen dat er levensvormen interageren." Warmte en stabiliteit: dat zijn alvast 2 noodzakelijke basisingrediënten. "Om menselijk leven te creëren, heb je nog veel meer nodig. Het is bijvoorbeeld van belang dat we op een aardkluit leven, een vaste ondergrond. Ook het feit dat we vulkanisme hebben, was van belang."

"Er zijn veel hordes te nemen om ons leven te verkrijgen. Stel dat elk van die hordes maar 1 kans op de 1.000 heeft om te slagen, dan heb je na enkele hordes nog maar een minuscule kans om leven te krijgen."

"Maar er is een tegenvoorbeeld: jij en ik. Dat maakt het bijzonder, het feit dat je niet 0 maar minstens 1 hebt, vertelt ons iets. Die hordes mogen er zijn, maar misschien moet je niet over die hordes, maar kan je errond. Je moet misschien niet de snelste manier hebben, maar een tragere manier die je ook over de finish brengt", besluit Decin. En daarin zou wel eens een kans kunnen schuilen.

"We hebben bijzonder veel sterren. Rond elk van die sterren, of een grote fractie ervan, draaien 1 tot meer planeten. Ergens is er misschien wel een kans, die niet optimaal maar wel goed genoeg is, om toch een alternatieve vorm van leven te krijgen."

"We hebben al duizenden planeten ontdekt, maar slechts enkele zijn de tweelingzus van onze eigen aarde", zegt Decin. "Er zijn veel planeten die we kunnen uitsluiten waar zich geen leven op kan vormen." Groot genoeg, warm of koud, en nog een hele hoop andere parameters, zijn van belang in dat verhaal.

Een grote sprong in kennis op dat vlak kwam er dankzij de James Webb-ruimtetelescoop. "De telescoop is een kanteling van ons veld. Het is een goudmijn als het gaat over het ontdekken van nieuwe planeten, maar ook over nieuwe kennis die we krijgen over planeten die we al kenden. Hoe ziet de atmosfeer eruit, is die aardachtig of niet?"

Dat kan nu bijvoorbeeld achterhaald worden over de TRAPPIST-planeten. "Dat zijn 7 aardachtige planeten rondom een bepaalde ster. 2 of 3 ervan bevinden zich in wat we de 'bewoonbare zone' noemen. Daar krijgen we nu waarnemingen van binnen. We beginnen stap per stap genoeg signalen te krijgen, mondjesmaat."

Dat alles klinkt optimistisch. Maar er is nog een groot verschil tussen een bewoonbare of een effectief bewoonde planeet. Hoe groot de kans op een bewoonde planeet is, weten we (nog) niet. "Daarvoor kennen we de chemie te slecht", zegt Decin. Chemische reacties op aarde zijn immers verschillend van die in de ruimte.

Maar of we dan ook moederziel alleen zijn in dit gigantische universum? Decin sluit ander leven alvast niet uit.