Nieuwe gevangenis van Haren "overhaast" geopend, stelt toezichtsraad: "Personeel zegt zelf dat het onvoldoende is opgeleid"

Loopt het mis in de nieuwste en grootste gevangenis van ons land? De vraag rijst nu een familie ermee dreigt de Belgische Staat voor de rechter te slepen door de personeelsproblematiek in de gevangenis van Haren. 

Hun familielid pleegde in september 2023 zelfmoord in die gevangenis toen hij er opgesloten zat. Uit verschillende verhoren bleek dat het personeel niet genoeg was opgeleid. De teamleider was een 24-jarige stagiaire die nog maar in de helft van haar opleiding zat. De cipier - ook een 24-jarige vrouw - werkte normaal gezien op een andere afdeling, net als de ingesprongen veiligheidsassistente. 

Uit het rapport van de toezichtsraad blijkt alvast een ding: het tekort aan opgeleid personeel in de gevangenis van Haren is een structureel probleem.

Nieuwkomers zouden maar twee weken kunnen dubbellopen met een meer ervaren collega, opleidingen volgen vaak pas later. “Vroeger werd je als “ancien” beschouwd als je vier jaar ervaring had, hier ben je ervaren als je zes maanden hebt gewerkt”, zegt een teamleider aan de toezichtsraad. “Het grootste probleem is dat we hier werken met 10 procent ervaren mensen, en 90 procent nieuwe mensen zonder enige opleiding of stageperiode”. 

De gedetineerden verklaren aan de toezichtsraad dat cipiers “zo vaak veranderen dat verzoeken herhaald moeten worden” en dat regels veranderen, afhankelijk van welke cipier dienst heeft. Volgens de raad voorkomt de snelle rotatie van personeel dat er een vertrouwensband kan worden opgebouwd tussen cipiers en gedetineerden.

Cipiers die voor de functie ‘detentiebegeleider’ hadden gekozen, uiten volgens het rapport “teleurstelling” over het feit dat de functie een “lege huls” blijft. “Het gebrek aan personeel heeft er voor gezorgd dat detentieassistenten geen socialere rol kunnen spelen (...)”, aldus de toezichtsraad.

Volgens vakbond ACOD ontbreken er op dit moment nog altijd een 150-tal personeelsleden in Haren. 

Het rapport maakt ook een punt over spanningen tussen het personeel zelf. De cipiers of penitentiaire beambten kwamen over van de gevangenissen van Sint-Gillis, Vorst of Berkendael. “Er werden drie verschillende werkculturen geïmporteerd”, aldus de toezichtsraad. De spanningen over werkwijzes leiden volgens de raad zelfs tot intimiderend gedrag. Gedetineerden geven aan dat zij de spanningen soms moeten weghalen. 

Specifiek over gedetineerden met zelfmoordgedachten zegt de raad dat het vaak nieuwe cipiers heeft ontmoet “die niet op de hoogte zijn van zaken die zo essentieel zijn als wat een ‘S2-gevangene’ is”.

Een gedetineerde met label S2 is een gedetineerde met zelfmoordgedachten. Ze krijgen extra toezicht en moeten zeker om het half uur gecontroleerd worden. Bij de gedetineerde die in september 2023 zelfmoord kon plegen, waren die S2-controles een hele voormiddag niet uitgevoerd. Hij kreeg ook een brace, wat niet zou mogen, volgens de advocate van zijn familie.

In Haren waren er in 2023 in totaal 47 'S2-gedetineerden'. Er waren dat jaar 2 zelfmoorden, 4 zelfmoordpogingen en 4 verdachte sterfgevallen in het gevangeniscomplex. Volgens een antwoord van minister van Justitie Paul Van Tigchelt (Open VLD) op een parlementaire vraag van enkele maanden geleden, waren 15 van de 49 geregistreerde overlijdens in gevangenissen het gevolg van een zelfdoding. 

In datzelfde antwoord geeft Van Tigchelt aan dat er de laatste jaren "extra aandacht" is geschonken aan de aanpak van de suïcideproblematiek. De gevangenisdirecteur werd volgens Van Tigchelt ook gevraagd er "een bijzondere aandacht" aan te besteden. "De problematiek rond zelfmoord en zelfmoordpreventie maakt ook deel uit van het opleidingspakket van het penitentiair personeel", schreef van Tigchelt in mei dit jaar. 

Het rapport hamert ook op de overhaaste opening van de gevangenis. “Al het gevangenispersoneel dat de raad kon spreken, is het er over eens: de opening van de gevangenis was overhaast”, staat er te lezen.

“Het personeel moest leren werken in een compleet nieuwe omgeving, met nieuwe procedures, terwijl de gedetineerden er al waren”, aldus het rapport. Er waren ook veel technische storingen. Veel cipiers vertellen aan de toezichtsraad dat ze eigenlijk best zes maanden leeg hadden proefgedraaid. “Een gedeeld gevoel in de gevangenis is dat de minister van Justitie (toen Vincent Van Quickenborne, red.) heeft aangedrongen op de opening van de gevangenis”, aldus het rapport. 

Haren opende in oktober 2022. Het is met 1.190 plekken de grootste gevangenis van ons land, op dit moment zijn er 1.116 gedetineerden. Het heeft verschillende gebouwen, het “dorp” is met 1,2 kilometer aan muren omheind. Het was - voor de opening van de nieuwe gevangenis van Dendermonde vorig jaar - de nieuwste gevangenis van ons land.