Familie van overleden gedetineerde wil Belgische staat voor de rechter: had zijn zelfmoord in gevangenis Haren vermeden kunnen worden?

Op zondag 3 september 2023, rond 12.40 uur, loopt een cipier cel 308 binnen in de gevangenis van Haren. De cipier gaat de 36-jarige man die er zit opgesloten ophalen, omdat hij een bezoeker heeft. Maar de cipier treft hem levenloos aan in zijn bed, hij is uit het leven gestapt. 

De politie start een onderzoek, de teamleider en een cipier van de bewuste dag worden verhoord. Onze redactie kon die verhoren inkijken, daaruit blijkt dat minstens enkele personeelsleden onvoldoende opgeleid waren voor de functies die ze hadden.

Het verhaal begint op 23 juni, de dag dat de man wordt opgesloten in Haren. Hij zit er in voorlopige hechtenis, in afwachting van een onderzoek dat tegen hem loopt. Hij krijgt het label ‘S2’. Het is een label dat gegeven wordt aan gedetineerden waarvan aanwijzingen zijn dat ze suïcidaal zijn.

De 24-jarige teamleider van de afdeling vertelt aan de politie achteraf dat het de bedoeling is dat iemand met een label ‘S2’ extra toezicht krijgt en “om de 20 of 30 minuten gecheckt wordt”, door het raampje in de celdeur.

De teamleider is verantwoordelijk voor de cipiers die aan het werk zijn. “Bij het begin van de ochtend heb ik aan alle personeelsleden een gedetineerdenlijst gegeven (...) De overleden persoon staat er aangeduid als S2”, zegt ze nog aan de politie.

“Bij aanvang van iedere dienst krijgt eenieder de juiste instructies, in verband met hoe onder andere een S2 te controleren”, verklaart ze.

Tussen 7 en 8 uur is er de ‘koffiebeweging'. Er wordt koffie rondgebracht, ook bij de gedetineerde op cel 308. 

“Hij was wakker, maar had geen zin om op te staan”, verklaart de cipier - ook een 24-jarige vrouw - die de ronde deed. “Hij lachte zelfs naar mij”. De cipier laat de dagelijkse medicijnen van de man achter in zijn cel.

Nadien lijkt de ‘S2-check’ - die dus om de 20 of 30 minuten zou moeten plaatsvinden - de hele voormiddag niet door te gaan. “Het was die dag hectisch”, verklaart de teamleider. Het personeel is “zeker een uur bezig” met het overbrengen van een agressieve gedetineerde naar een isoleercel. Daarna - zo blijkt uit de verhoren - roept een andere gedetineerde via de intercom meermaals dat hij flauwgevallen is.

"Telkens we gingen kijken, stond hij gewoon recht (...) De hele ochtend heeft die gedetineerde uren onze extra aandacht opgeëist door zijn bellen via de interfoon en het slaan op zijn celdeur en luid schreeuwen”, zegt de teamleider aan de politie.

Opvallend aan de verklaringen: de aanwezige personeelsleden lijken niet (volledig) opgeleid voor de functie die ze hebben die dag. De 24-jarige teamleider is een stagiaire, sinds januari dat jaar.

“Mijn taak was dienstdoend teamleider omdat er een tekort is aan teamleiders", zegt de stagiaire-teamleider aan de politie. "Ik had mijn opleiding van penitentiaire beambte nog niet afgerond, normaal is die 50 dagen, maar ik had daarvan nog maar 25 dagen ongeveer gevolgd, maar helemaal geen opleiding tot teamleider en ook niets van medische bijstand of EHBO (...)  Het werd mij voorgesteld om teamleider te zijn door het enorm tekort aan personeel. Mocht ik het niet gedaan hebben, was er ofwel geen teamleader, ofwel was het iemand met nog minder ervaring dan ik."

Op de eenheid springt die voormiddag ook een veiligheidsassistente bij als cipier. De veiligheidsassistenten staan in voor de beveiling binnen de gevangenis en de bewegingen van gedetineerden. "Veiligheidsassistenten werken normaal niet op de leefeenheid, ze kwam enkel inspringen wegens personeelsgebrek”, zegt de teamleider.

Ook de 24-jarige cipier werkte normaal gezien niet op die afdeling. “Die dag werd ik op een gesloten eenheid gezet, meestal sta ik op een open afdeling. Ik ken min of meer de werking, maar niet alle details”, zegt ze in haar verklaring.

“Normaal gezien staan we met twee op een eenheid met 30 gedetineerden, maar die dag hebben ze me een collega toegewezen die normaal gezien bij de beveiliging werkt”, verklaart ze verwijzend naar de veiligheidsassistente. “Ik had het gevoel er bijna alleen voor te staan om alle taken uit te voeren.”

Ook de cipier benadrukt dat het een drukke ochtend was, met verschillende incidenten op de afdeling. De verklaring van de cipier spreekt die van de teamleider tegen: de cipier verklaart dat ze pas na ‘de interventie’ heeft te horen gekregen wat S2 betekent en dat ze dus om de 30 minuten de man had moeten controleren. 

De cipier is een tijdje arbeidsonbekwaam. Ze was in shock nadat ze de overleden gedetineerde gevonden had in zijn cel. Ook de teamleider is volgens het politieverslag "zeer getraumatiseerd door de feiten" en is een tijdje arbeidsonbekwaam.

De man werd gevonden in zijn bed. Zelfs al mochten de ‘S2-checks’ via het luik in de deur zijn doorgegaan, had dat niet per se zijn dood kunnen vermijden. Gevraagd om een reactie zegt de advocate van de familie, Charlotte Verhaeghe, dat hij enkele dagen daarvoor een brace had gekregen, een ondersteuningsband voor zijn schouder. “Dat had nooit mogen gebeuren bij iemand met label S2”, zegt ze. De man gebruikte de brace bij zijn zelfdoding.

“De procedures om een suïcidaal persoon te beschermen, bestaan enkel op papier”, gaat Verhaeghe verder. “De penitentiair beambten kenden de procedure van verhoogd toezicht niet, hadden niet de juiste opleidingen gekregen en leverden de man zelfs ongewild de middelen waarmee hij zichzelf heeft gedood.”

Het parket besloot om na de verhoren het onderzoek te seponeren omdat er geen misdrijf werd vastgesteld.

De magistraat die op het onderzoek zat vroeg ook om ook de gevangenisdirectie te verhoren, maar dat is niet doorgegaan, blijk uit het verslag van de politie: “De directie heeft de gewoonte om niet te reageren op de mails van de politie. We kunnen niet voldoen aan de gevraagde plicht”, staat er.

De directeur van Haren, Jurgen Van Poecke, kan niets kwijt over dit concrete incident, maar zegt stellig dat de directie wel meewerkt met politie en justitie. Waarom er niet werd ingegaan op een vraag tot verhoor blijft onduidelijk. 

Volgens de familie zijn er aanwijzingen dat er fouten zijn gemaakt door de gevangenis, met name in het personeelsbeleid. Ze overwegen een burgerlijke procedure op te starten tegen de Belgische Staat wegens onvoorzichtigheid of nalatigheid.

"Ik wil niet dat dit nog eens kan gebeuren en dat de dood van mijn broer voor niets is geweest", getuigt de zus van de overleden gedetineerde. "Wij wijzen niet naar het personeel zelf, wel naar de Staat. De overheid geeft niet genoeg geld aan de gevangenissen. Het personeel was niet goed genoeg opgeleid (...) Ze worden in de gevangenis gezet en dan: trek je plan", aldus de zus nog.

“Het personeel heeft niet genoeg middelen om haar werk naar behoren te doen”, benadrukt ook advocate Verhaeghe. “Dat het gevangeniswezen zelf botweg weigert om zich te laten verhoren door justitie, en dat de politiek doof blijft voor de aangroeiende schendingen van basisrechten in de Belgische cel... hoe gaat er dan ook maar iets veranderen?"

De man zat in de cel in een onderzoek naar een moordpoging. Hij had zijn baby en vrouw uit het raam geduwd. Ze zouden samen uit het leven hebben willen stappen omdat ze financiële problemen hadden. De vrouw bezocht haar man nog in de gevangenis.