Ensor als activist en verzamelaar van vrouwenkleding? Expo in Oostende toont hoe hij écht naar de stad keek

'James Ensor is Oostende en Oostende is James Ensor', zo staat het meteen aan het begin van de tentoonstelling in de Venetiaanse Gaanderijen. Toch is dat vooral een mythe, stelt curator Herwig Todts.

"Om de Oostendenaars een beetje op stang te jagen, zeg ik wel eens dat Ensor eigenlijk een Brusselse kunstenaar is", lacht Todts. "In Brussel kreeg hij zijn artistieke voeding. Daar was zijn artistieke loopbaan."

De schilder was al 48 toen auteur Émile Verhaeren in een studie voor het eerst duidelijk de link legde tussen Ensor en Oostende: 'De stad is half Engels. (...) Deze invloed van overzee waar de omgeving waar hij geboren is, van doordrenkt is, zou voldoende kunnen zijn om de bijzondere kunst van James Ensor te verklaren.' Sindsdien is de mythe van de Oostendse kunstenaar alleen maar groter geworden.

Oostende keert op verschillende manieren terug in het werk van Ensor. Je hebt de vele schetsen van de Oostendse volksmens. Die grote werken in houtskool hangen in de expo voor het eerst naast tekeningen van zijn vriend Willy Finch, een medestudent aan de academie in Brussel. Ensor en Finch schetsten toen soms dezelfde figuren, terwijl ze naast elkaar zaten in het atelier. 

Er is ook het Oostende van de duinen en de zee. Dat ontdekte Ensor in de voetsporen van Brusselse kunstenaars, die daar rond 1870 in openlucht kwamen schilderen. Zo probeerden ze het gevoel dat de natuur opwekt, weer te geven. Todts noemt het "brave zondagsschilderkunst".

Ensor schilderde de stad Oostende zelf niet zo vaak. "Alle werken bij elkaar, net iets meer dan twee handen vol", telt de curator. En als de stad toch eens opduikt op een min of meer herkenbare manier, dan valt het op dat hij geen belangstelling heeft om het Duinenkerkje of de Oostendse straten of de haven zo exact mogelijk weer te geven."Topografie is niet belangrijk. Het gaat om sfeer, stemming en spektakel, zoals bijvoorbeeld een knalpaarse lucht bovenaan."

Bekijk: deze soms onbekende werken van Ensor zijn te zien in de expo in Oostende

Wie van het station naar de Venetiaanse Gaanderijen wandelt, passeert enkele dokken. Dat water lijkt onlosmakelijk verbonden met Oostende, maar in de tijd van Ensor waren er plannen om de dokken te dempen. De expo focust daarom ook op Ensor als activist. Er liggen petities die Ensor startte, waarvoor hij persoonlijk honderden handtekeningen verzamelde.

"Als Ensor over Oostende schrijft of de stad verbeeldt, dan lijkt het een sprookjesplek. En als die feeërieke plek bedreigd wordt door projectontwikkelaars en verkavelaars die de dokken willen dempen of de duinen willen volbouwen, dan wordt hij activist."

Sommige acties van Ensor en zijn medestanders hebben effect, want de dokken zijn gebleven. De poging om de duinen te beschermen, had minder succes. "Dat is allemaal een sprookje voor Ensor. Dat is niet het echte, harde leven", onderbouwt Todts het punt dat hij wil maken met deze tentoonstelling, namelijk dat Oostende voor Ensor een denkbeeldig paradijs is. "De concrete werkelijkheid doet er voor Ensor niet zo vreselijk veel toe. Maar als die sprookjesplek dreigt te verdwijnen, treedt meneer in actie."

Ook het pittoreske Duinenkerkje in Mariakerke heeft James Ensor kunnen behoeden van de sloop, in 1894. Toepasselijk ligt Ensor nu begraven voor de kerk die hij mee heeft gered. De expo toont enkele werken die Ensor etste in Mariakerke.

Eind 19e eeuw kan je Oostende in de zomermaanden vergelijken met Monaco vandaag, een plek voor de financiële elite van Europa. De stad floreert tijdens de zogenoemde belle époque, al blijft van dat Oostende vandaag nog maar weinig over. En opvallend, die belle époque lijkt Ensor als kunstenaar amper te interesseren.

Neem het oorspronkelijke Kursaal, een echt icoon voor de stad: Ensor heeft het nooit geschilderd of geschetst. "Wat hij leuk vindt aan die belle époque, is eigenlijk vooral de klederdracht", legt Todts uit.

De curator vindt het opmerkelijk dat Ensor zijn huis en werkruimte vulde met allerlei vrouwelijke accessoires, zoals laarsjes, parasolletjes en damesblouses. De expo toont enkele gerestaureerde stukken uit de persoonlijke collectie van Ensor. "Toen we dat ensemble bij elkaar brachten hier in de tentoonstelling, dacht ik ineens: ik heb een soort van queer Ensor gecreëerd."

Dat is minder gek dan het klinkt: over het liefdesleven van Ensor is zo goed als niets geweten. Dat hield hij bewust verborgen. Er zijn enkel onbevestigde geruchten over affaires. Zo zou Ensor een relatie hebben gehad met de echtgenote van de rector van de Universiteit van Brussel, die 10 jaar ouder was dan hij. De kans dat die roddel klopt, is volgens Todts bijzonder klein. Een ander gerucht gaat over de Oostendse Augusta Bogaerts, met wie hij een langere relatie zou hebben gehad.

Een mogelijkheid die wordt geopperd, is dat die relatie met Augusta Bogaerts een dekmantel was. "Een soort van camouflagevriendin, wat in die tijd wel vaker voorkwam, waarbij homoseksuele relaties werden gecamoufleerd door een vaste vriendin of zelfs een huwelijk. Maar dat is niet meer dan een gerucht. Wat wel heel opvallend is, is dat Ensor zelden of nooit echt sensuele beelden van dames heeft getekend."

"De logische veronderstelling is dat hij die spullen in huis heeft gehaald omdat hij het zo prettig vond om zich er mee te omringen", besluit Herwig Todts. "Hij bouwt voor zichzelf in dat Ensorhuis een sprookjeswereld met maskers, skeletten en vrouwelijke attributen. En nogmaals, we weten niks over hem en zijn liefdesleven, maar waarom zouden wij onze verbeelding niet de vrije loop mogen laten?"