Na week vakantie gaat 'doos van Pandora' open: moeilijkste knopen en centenkwestie liggen nog op tafel van Vlaamse onderhandelaars 

Met een pauze van een week komt er nodige ademruimte in de vorming van een Vlaamse regering, waar N-VA onderhandelt met Vooruit en CD&V. Vlaams formateur Matthias Diependaele (N-VA) gaat er even tussenuit en trekt een week naar het buitenland voor een gezinsvakantie.

Tot nu hebben 19 thematische werkgroepen gewerkt aan een tekst per thema. Woensdagavond kwam de werkgroep Omgeving nog als laatste bijeen. Maar de moeilijkste kwesties die in die werkgroepen naar boven kwamen, en de discussies over de centen die daartegenover staan, werden doorgeschoven naar de centrale werkgroep, waarin ook de partijvoorzitters zitten. 

Het voordeel van zulke 'centrale' discussies is dat er een 'koehandel' kan ontstaan - kortom: voor wat hoort wat - over de grenzen van verschillende thema’s heen. Op 13 augustus zal die centrale werkgroep bijeenkomen, maar dat is vooral een praktische bespreking. Daarna zit N-VA apart samen met Vooruit en met CD&V. In die gesprekken zullen ook de begrotingstabellen besproken worden. 

3 thema’s vragen nog het meeste werk: onderwijs, welzijn en stikstof. 

Deze week is er veel informatie uitgelekt over de onderwijsonderhandelingen. Deze legislatuur was dat een portefeuille voor de N-VA, maar ook Vooruit aast op de post van onderwijsminister. De partijen profileren zich dan ook sterk op het thema. 

De nota die huidig Onderwijsminister Ben Weyts (N-VA) opstelde, lekte uit in de krant. Zo zou de N-VA ouders willen bestraffen die zich niet bereid tonen om Nederlands te leren, door hun schooltoeslag en sociale toeslag af te nemen.

Scholen zouden ook strenger gecontroleerd worden via de centrale toetsen die onder Weyts zijn ingevoerd. Wanneer leerlingen niet genoeg vooruit gaan, zouden scholen vaker de onderwijsinspectie over de vloer krijgen en eventueel zelfs gesanctioneerd kunnen worden. Daarover zou weliswaar zeker nog geen akkoord zijn met de andere onderhandelende partijen.

Ook Conner Rousseau (Vooruit), die eind augustus het voorzitterschap van de partij opnieuw overneemt, sprak zich op Instagram fors uit over het thema. Zijn ideaal is om "de vrijheid van onderwijs af te schaffen", schreef hij. "Ik ben voor onderwijs door de overheid, niet door de kerk of de moskee." 

Dat jaagt CD&V dan weer in de gordijnen. De partij vindt niet dat er geraakt mag worden aan de vrijheid van onderwijs, die is vastgelegd in onze grondwet. Die bepaalt dat ook katholieke scholen kunnen rekenen op overheidssubsidies. Daartegenover staat bijvoorbeeld het gemeenschapsonderwijs. De christendemocraten vinden het belangrijk dat Vlamingen zelf kunnen beslissen voor welk onderwijs ze kiezen en passen voor staatsonderwijs.

Zo’n omwenteling in het onderwijsveld, met een hertekening van de onderwijsnetten, zal er in de praktijk niet komen. Vooruit geeft aan dat ze dat ook beseffen. Maar het toont de temperatuur en profilering op een van de moeilijkste thema’s. 

Een ander ‘breekpunt’ dat Vooruit voor de verkiezingen benadrukte , zijn gratis, gezonde schoolmaaltijden. CD&V en N-VA lijken elkaar op dat punt te vinden dat er enkel ‘gericht’ een maaltijd moet worden aangeboden aan leerlingen die het echt nodig hebben. Vooruit zal zich dus mogelijk bij een compromis moeten neerleggen. 

Ook de ministerpost van Welzijn, al 20 jaar in handen van CD&V, is een gegeerde positie. Met een kwart van de uitgaven is het na onderwijs ook de post met de grootste budgettaire impact. De thema’s kinderopvang en de wachtlijsten in de gehandicaptenzorg zijn dossiers die telkens opnieuw genoemd worden. 

N-VA pleit vooral voor hervormingen. In De Tijd lekte bijvoorbeeld uit dat ze het zorgbudget niet langer door de ziekenfondsen willen laten uitbetalen. De christendemocraten lezen in hun voorstellen vooral een poging om het middenveld te verzwakken, wat voor hen moeilijk ligt. Maar CD&V krijgt van anderen dan weer het verwijt dat ze vooral alles "willen houden zoals het is". 

Cruciaal voor een doorstart in de discussies over welzijn zullen de begrotingstabellen zijn die de N-VA na een week reces bespreekt met CD&V en Vooruit.

De "doos van Pandora", zo noemt een onderhandelaar het stikstofdossier. Begrijp: als het Vlaamse stikstofakkoord van november 2023 opnieuw wordt opengebroken, dan weet je niet waar die discussies eindigen. Vooral voor CD&V, die de band met landbouworganisaties als de Boerenbond probeert te verzorgen, is het belangrijk dat er geen bijkomende verstrengingen voor landbouwers komen. 

Het politieke akkoord tussen N-VA, CD&V en Open VLD bevatte wel nog een aantal punten waarover verder gediscussieerd kan worden: kan stikstof in de toekomst meer gemeten worden op basis van uitstoot van bedrijven in plaats van wat neerdaalt in natuurgebieden? En kan Europa wat respijt geven aan Vlaanderen, omdat we zo dichtbevolkt zijn? 

Vooruit en N-VA staan op het stikstofdossier dichter bij elkaar. Vooruit zou er wel voorstander van zijn om het stikstofakkoord opnieuw open te breken en zelfs te verstrengen, volgens een onderhandelaar van een andere partij. De partij maakte als oppositiepartij de afgelopen 5 jaar geen deel uit van de regeringsdiscussies. 

Uiteraard valt er meer te bespreken dan enkel onderwijs, welzijn en landbouw. Ook de bestuursstructuur van Vlaanderen bevat een aantal heikele dossiers. CD&V werpt zich daar klassiek op als verdediger van de kleinere, landelijke gemeentes. 

De partij verzet zich bijvoorbeeld tegen verplichte fusies van gemeenten met minder dan 40.000 inwoners. "Computer says no", zei CD&V-voorzitter Sammy Mahdi gebald over dat voorstel van de N-VA. CD&V pleit ook voor het behoud van de provincies, en wil dat er meer geld uit het Gemeentefonds naar kleinere gemeenten stroomt, in plaats van vooral naar Antwerpen en Gent. 

Eens alle dossiers centraal besproken worden, zal ook het budgettaire pad moeten worden vastgelegd. N-VA lijkt daar vast te houden aan een begrotingsevenwicht tegen 2027, terwijl Vooruit en CD&V meer ‘flexibiliteit’ vragen. 

De dynamiek tussen de 3 partijen is daarmee op elk dossier verschillend. "Vooruit en N-VA vinden elkaar duidelijk in extreme overheidsregulitis", zegt een onderhandelaar, die onderwijs als voorbeeld geeft. Op andere thema's, zoals de gratis schoolmaaltijden, staan N-VA en CD&V dan weer dichter bij elkaar. Bij CD&V leeft wel het gevoel dat de partij in een hoek geduwd wordt op thema's die voor de partij belangrijk zijn.

Tegen wanneer er een Vlaams regeringsakkoord kan zijn, hangt volgens verschillende partijen af van het federale onderhandelingstempo. Iedereen lijkt het eens dat een pauze deugd zal doen. "Het humeur is er de afgelopen dagen niet beter op geworden", zegt een kopstuk. "Ik geloof niet dat we voor september al een regering hebben."

Het besef leeft dat de moeilijkste hordes nog te nemen zijn. "Geloof mij, het zal nog een lange zomer worden", zegt een andere onderhandelaar.