Verraden(?), opgepakt en weggevoerd: 80 jaar geleden haalde SS Anne Frank en haar familie weg uit het Achterhuis

Het Joodse meisje Anne Frank was 15 toen ze werd opgepakt in Amsterdam, op 4 augustus 1944. Daar leefde ze sinds 1942 ondergedoken, verstopt voor de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog. In dat ‘Achterhuis’ hield Anne Frank meer dan 2 jaar een dagboek bij, dat na haar dood wereldberoemd werd. Anne Frank is het symbool van de Jodenvervolging.  

Prinsengracht 263, Amsterdam. In een achterhuis boven een magazijn wonen dan al 2 jaar en 30 dagen 8 Joodse onderduikers: Anne Frank, haar zus Margot, haar vader Otto, haar moeder Edith en voorts het echtpaar Van Pels, hun zoon Peter en nog een man, Fritz Pfeffer. Om te overleven krijgen ze hulp van medewerkers van het bedrijf van Otto Frank, zoals Miep Gies, die het dagboek van Anne later zou redden.

Iets over 10 uur ’s ochtends op vrijdag 4 augustus 1944 stopt een auto. Karl Silberbauer, een Oostenrijkse SS’er in uniform, en zeker 3 Nederlandse handlangers dringen het pand binnen, gewapend met pistolen. Ze vinden de ruimte die verstopt zit achter een draaibare boekenkast en ontdekken de onderduikers. 

Anne Frank en haar familie worden eerst naar de gevangenis van de Duitse Sicherheitsdienst gebracht. Van Amsterdam gaat het naar het Nederlandse kamp Westerbork en op 3 september 1944 worden de onderduikers op (het laatste) transport gezet naar het concentratiekamp Auschwitz in Polen. 

Anne en haar zus Margot worden eind oktober opnieuw verplaatst, naar het Duitse concentratiekamp Bergen-Belsen. Kort na elkaar sterven ze aan vlektyfus, vermoedelijk eind februari of begin maart 1945. Amper een maand later staan daar Britse militairen en wordt Bergen-Belsen bevrijd. 

Edith, de moeder van Anne, is op 6 januari 1945 aan honger en uitputting gestorven in Auschwitz. Vader Otto Frank is de enige van het gezin die de Holocaust overleeft. Ook de 4 andere onderduikers uit het Achterhuis komen om in verschillende nazi-kampen.

Anne Frank en 7 anderen wonen dus meer dan 2 jaar ‘onder de radar’ in 3 kamers in het Achterhuis, uiterst voorzichtig om niet ontdekt te worden. En toch gebeurt dat. Mogelijk is hun aanwezigheid bij toeval opgemerkt. Of zijn ze verklikt, en zo ja, door wie dan? Een cruciale vraag die nog altijd niet is beantwoord.  

Volgens SS'er Karl Silberbauer, die de arrestatie leidde en in de jaren 60 werd opgespoord door de bekende nazi-jager Simon Wiesenthal, was er een telefoontje van een onbekend persoon. Maar dat is nooit bevestigd.

De naam van magazijnbediende Willem Van Maaren wordt genoemd. Maar onderzoek levert geen bewijs op. Ook veel andere pistes, meestal naar familieleden van medewerkers van het bedrijf van Otto Frank, lopen op niets uit.

In 2022 verschijnt een ophefmakend boek, wereldwijd uitgebracht in tientallen talen, dat de Joodse notaris Arnold van de Bergh als verklikker aanwijst. Wetenschappers waren tot die “voor 85 procent zekere” conclusie gekomen, onder meer met de hulp van AI.

Maar historici wijzen die theorie naar de prullenbak. Het boek ‘Het verraad van Anne Frank’ wordt niet meer verkocht. Er volgen excuses van de uitgever.

Op 12 juni 1942, haar 13e verjaardag, krijgt Anne Frank een rood-en-witgeruit poëziealbum cadeau. Ze begint er meteen in te schrijven. Meer dan 2 jaar lang houdt ze een dagboek bij. De laatste notitie dateert van 1 augustus 1944, drie dagen voor haar arrestatie.

Haar geschriften blijven achter in het Achterhuis en het is Miep Gies die ze bijhoudt tot vader Frank weer thuis is. In 1947 worden ze in boekvorm uitgegeven. Zij het dat vader Frank bepaalde passages over familie of over seksualiteit wegpoetst. 

Het dagboek van Anne Frank, met als titel ‘Het Achterhuis’ is wellicht het bekendste Nederlandstalige boek ter wereld. In de jaren 50 volgen een toneelstuk en een film, die het nog populairder maken. 

Anne Frank schrijft in haar dagboek brieven aan haar fictieve vriendin ‘Kitty’ over de dagelijkse gang van zaken in het Achterhuis, de ruzies, haar verliefdheid op mede-onderduiker Peter van Pels, haar vriendinnen, haar dromen voor de toekomst, de toestand in de wereld zoals de onderduikers die vernemen van de radio. 

Het dagboek is niet enkel een unieke historische getuige van de Jodenvervolging, maar ook literair heel waardevol, met scherpe observaties van haar omgeving en van zichzelf, en bespiegelingen over oorlog en vrede. Anne Frank was het dagboek trouwens zelf aan het herschrijven met het oog op publicatie, want ze had de ambitie om journaliste en schrijfster te worden. Ze schreef ook korte verhalen en sprookjes.

Het Anne Frank Huis in Amsterdam, op de plaats waar het Achterhuis zich bevond, wordt elk jaar door een miljoen mensen bezocht. Haar dagboek wordt nog altijd heruitgegeven en gelezen. 

Ons land krijgt in september een eerste Anne Frankschool ; het atheneum van Denderleeuw verandert dan van naam. “Door onze school te vernoemen naar Anne Frank willen we het belang onderstrepen van herinneringseducatie. Dit kan leiden tot een grotere bewustwording en betrokkenheid bij hedendaagse kwesties in verband met mensenrechten en discriminatie bij onze leerlingen.”