Binnenkort ook boetes voor klimaatschade in België? "Merken dat klimaat aan het binnenkomen is in onze rechtspraak"

Vorige week kreeg de eigenaar van een ranch in het westen van Brazilië een boete van om en bij de 47 miljoen euro omdat hij illegaal stukken Amazonewoud had laten verdwijnen om er grasland van te maken voor zijn vee. De man moet ook al zijn economische activiteiten stopzetten. 

De rechter maakte in de uitspraak 1 op 1 de link met de veroorzaakte klimaatschade, en bepaalde de boete aan de hand van het aantal ton CO₂ dat door de ontbossing was vrijgekomen.

Extra broeikasgassen in de atmosfeer, zowel door het rooien van de bomen als door het platbranden van het ontboste gebied, dragen immers bij tot de klimaatopwarming en mogelijk tot klimaatschade, was de redenering. 

De uitspraak in Brazilië is baanbrekend, vertelde juriste Catherine Van De Heyning eerder aan VRT NWS.

"Wat uniek is aan deze uitspraak, is dat iemand wordt veroordeeld tot een heel hoge geldboete, niet alleen omdat hij bossen heeft gekapt zonder vergunning, maar vooral omdat hij klimaatschade heeft aangericht. Het is een primeur niet enkel voor Brazilië, maar voor de hele wereld, en schept een precedent."

De vraag is of zoiets ook zou kunnen in België. Ons land is natuurlijk Brazilië niet en hier ligt minder koolstof opgeslagen dan in het Amazonewoud. De link tussen het verdwijnen van bomen of natuurgebied en (becijferde) klimaatschade zou wel eens verder ingang kunnen vinden buiten Brazilië, zegt Van De Heyning. 

"Dit gaat sowieso ook elders geprobeerd worden, omdat het gebaseerd is op de principes van het burgelijk recht, de buitencontractuele aansprakelijkheid. Die is een beetje vergelijkbaar in de verschillende landen: 'je hebt een fout gemaakt, er is schade, en er is een oorzakelijk verband'. Het is een principe dat we overal kennen." 

Internationaal bestaan er heel wat grote databases met klimaatbeslissingen die constant vertaald worden, waardoor iedereen van elkaar leert, schetst Van De Heyning. "Ik ga ervan uit dat deze principes ook wel vertaald gaan worden naar België. Daarbij komt nog het nieuwe principe van ecocide in onze strafwet, wat je een haak geeft om er strafrechtelijk iets mee te doen." 

Wellicht zal het dus ook in België worden geprobeerd. Het valt dan af te wachten hoe de rechter het hier bekijkt. Dat zegt ook juriste Carole Billiet (UHasselt), een van de advocaten die optrad tijdens de klimaatzaak in België. 

"Het is heel belangrijk dat dit gebeurt", vertelt Billiet over de uitspraak in Brazilië. Dit kan leiden tot minder illegale ontbossing, maar de situatie in België en in Vlaanderen is uiteraard anders dan die in Brazilië.

Hier gaan zaken vaak over veel kleinere oppervlaktes - in Vlaanderen zou het om gemiddeld 2.000 vierkante meter of een vijfde van een hectare gaan - en het gebeurt vaak op privédomein. Of er is een betwisting over het rooien van 1 bepaalde, waardevolle boom. 

En toch. Het een hoeft het ander niet uit te sluiten. Een rechter kan, op kleinere schaal, het klimaat meenemen in de eindargumentatie.

"We merken dat het klimaat aan het binnenkomen is in onze rechtspraak", zegt Billiet. Zij vindt wel dat er veel breder kan worden gegaan dan puur koolstof en het klimaat, en dat bijvoorbeeld ook milieuschade en biodiversiteit kunnen worden meegenomen. 

Het ligt in de lijn der verwachtingen dat klimaat- en milieuaspecten meer en meer gaan worden meegenomen, gelooft ook Billiet. Als er een veroordeling op die grond zou zijn, is het belangrijk dat een rechter in de schriftelijke motivatie het klimaat ook meeneemt, "om dat mee te geven aan de buitenwacht", onderstreept ze.  

De hoogte van een mogelijke boete bepalen, is uiteraard geen sinecure, weet Billiet. Maar via een boete kan een rechter wel aangeven dat iets niet in orde is. Herstelmaatregelen opleggen is ook mogelijk, maar in de natuur is de gedane schade niet altijd snel hersteld. 

In België was er dus eerder al de zogeheten klimaatzaak, waarbij burgers onder de paraplu van een gelijknamige vzw naar de rechtbank stapten om de Belgische overheid te dwingen tot strengere klimaatmaatregelen. Zij haalden hun slag thuis, al werden toen geen boetes opgelegd.

Wel verplichtte de rechter verschillende overheden wel om sneller de uitstoot van broeikasgassen naar beneden te halen. Die uitspraak had (heeft) geen directe, dwingende impact op het beleid. 

Er is ook de Waalse bioboer Hugues Falys en zijn "The Farmer Case". Hij sleepte het olieconcern Total Energies voor de rechter met het argument dat zijn biobedrijf schade lijdt door de klimaatverandering met haar weersextremen. Die zaak loopt nog.