Hoe het diplomatieke mijnenveld achter Parijs 2024 de toekomst van de Olympische Spelen in gevaar brengt

Wereldvrede bevorderen dankzij sport: het is een nobele gedachte achter de Olympische Spelen. Sinds de start van de moderne Spelen in 1896 zijn er zo goed als altijd conflicten en oorlogen geweest. Helaas zijn die nooit de wereld uit geholpen met behulp van de Spelen.

"Sport is geen tovermiddel waarmee alle problemen van deze wereld opgelost kunnen worden, al wordt het ons soms zo voorgeschoteld", zegt professor Jeroen Scheerder, hoogleraar Sportpolitiek en Sportsociologie aan de KU Leuven. "Bovendien ís sport politiek. Beide versterken elkaar en kunnen elkaar uitstekend gebruiken."

Formateur Bart De Wever (N-VA) refereerde er zelf aan tijdens de nationale feestdag: Sport brengt mensen samen enerzijds, stelde hij, anderzijds neemt de drukke sportzomer van 2024 de aandacht weg van de regeringsonderhandelingen. Best wel handig voor de politiek. Al maakt ook de sport zelf handig gebruik van de politiek. Denk maar aan de (financiële) overheidssteun die het toebedeeld krijgt. In die zin kunnen sport en politiek als communicerende vaten beschouwd worden, volgens Scheerder.

De motor achter de Olympische Spelen is het Internationaal Olympisch Comité (IOC). Het ziet toe op een correcte organisatie van de Spelen en onderhoudt innige banden met grote multinationals. "Voor mij is het IOC een organisatie met de reikwijdte van een land", zegt Jos Verschueren, programmadirecteur Sportmanagement aan de VUB.

"Aan het hoofd staat een president, nu is dat de Duitser Thomas Bach, en die zit er niet om verlegen de handen te schudden met dubieuze leiders als Poetin of Xi Jinping." Hoewel het IOC zich graag als een apolitiek en neutraal orgaan profileert, heeft het een essentiële bouwsteen van politiek in handen: macht.

De voorbereidingen van de Spelen in Parijs brengen serieuze uitdagingen met zich mee voor het IOC. Zo sluit het Rusland en Wit-Rusland in eerste instantie uit van deelname, vanwege de inval in Oekraïne in februari 2022. Nadien komt er een versoepeling. Daardoor is een aantal (Wit-)Russische atleten alsnog welkom in Parijs, weliswaar onder strenge voorwaarden en niet in teamverband.

Voor die 'bocht' verwijzen het IOC en het Internationaal Paralympisch Comité (IPC) naar het Olympisch Handvest, een geheel van regels en richtlijnen. "Het is onze missie om alle atleten, wereldwijd, te verenigen in een vreedzame competitie", verklaart IOC-topman Bach. "Het is onze verantwoordelijkheid om de atleten niet te straffen voor de daden van hun regeringen."

Meedoen is voor (Wit-)Russische atleten dus nog mogelijk, maar enkel onder het statuut van neutrale individuele deelnemer. Tegelijk mogen ze de inval in Oekraïne nooit publiekelijk gesteund hebben en niet verbonden zijn aan het leger of de geheime diensten.

Verder moeten ze het Olympisch Handvest ondertekenen, zich scharen achter de vredesboodschap van de Olympische Beweging en het antidopingbeleid respecteren. Hun volkslied zal niet door de luidsprekers schallen in Parijs als ze een gouden medaille veroveren. En ook andere nationale symbolen, denk aan vlaggen en emblemen, zijn strikt verboden. Op de openingsceremonie zijn ze niet welkom.  

"Toch wel een vorm van uitsluiting", vindt Jeroen Scheerder, die erop wijst dat het IOC hier tegen zijn eigen principes zondigt. "Ze hadden de Russen bijvoorbeeld onder de Olympische of een neutrale vlag kunnen laten deelnemen tijdens de openingsceremonie. Dat zou fairder geweest zijn."

De beslissing om de (Wit-)Russische atleten toe te laten op de Spelen veroorzaakt grote verontwaardiging in Oekraïne en verschillende westerse landen. Oekraïne roept op tot een boycot.

De strenge deelnemingsvoorwaarden zijn nochtans ook een streep door de rekening van president Vladimir Poetin. Russische medaillewinsten zullen het nationalisme en patriottisme in eigen land nauwelijks kunnen aanwakkeren. En naar de buitenwereld toe zal Rusland zich niet als sterke natie kunnen profileren. Sommige gekwalificeerde Russische atleten haken zelf af.

Waar het IOC duidelijke consequenties verbindt aan de Russische inval in Oekraïne, doet het dat niet voor het opgelaaide oorlogsgeweld in Gaza. Dat lokt kritiek uit. Het IOC zou met twee maten en gewichten meten. "We moeten voorzichtig zijn om beide conflicten met elkaar te vergelijken", waarschuwt Scheerder. Iets waarop ook het IOC wijst wanneer we het contacteren over de kwestie.

Het neemt niet zomaar willekeurige beslissingen, zegt het, én beroept zich opnieuw op het Olympisch Handvest in z'n verdediging. De uitsluiting is er gekomen nadat het Russisch Olympisch Comité in oktober vorig jaar de Oekraïense sportorganisaties van de geannexeerde gebieden Cherson, Zaporizja, Donetsk en Loegansk inlijfde. Dat is een regelrechte inbreuk tegen het Olympisch Handvest, zegt het IOC, vandaar de sancties. 

Al is er volgens Scheerder wellicht nog een reden. "Je mag niet vergeten dat een groot westers blok zich openlijk tegen de Russische invasie heeft uitgesproken. Dat is veel minder het geval in het Israëlisch-Palestijns conflict, waar veel meer verdeeldheid over bestaat."

En dus zijn de Israëlische atleten welkom op de Spelen én ook de Palestijnse, want het IOC erkent de Palestijnse staat. "Sommige naties en staten zijn al lid van het IOC, terwijl ze officieel nog niet erkend zijn door de VN", legt Scheerder uit. "Ook dat zou je als een politiek statement kunnen interpreteren. Overigens erkent niet alleen het IOC, maar ook de wereldvoetbalbond FIFA meer naties dan de VN doet."

Activisten wijzen erop dat de bombardementen een deel van de al beperkte sportinfrastructuur in Gaza verwoest hebben. "Voor een ander deel van de infrastructuur moesten de Palestijnse atleten dan weer de grens met Israël oversteken", voegt Verschueren toe. "Wat op vredigere momenten al allesbehalve eenvoudig was met de vele checkpoints. Laat staan vandaag." 

Hoe dan ook zal er zich slechts een hele kleine Palestijnse delegatie aandienen in Parijs. Door het opgelaaide conflict zijn er behoorlijk wat atleten en coaches gesneuveld. Momenteel zou het gaan om meer dan 250 Palestijnen. Het cijfer voor Rusland en Israël is niet bekend.

Volgens Oekraïne, dat uiteindelijk is bijgedraaid en beseft dat het meer te winnen heeft bij een deelname aan de Spelen dan aan een boycot, heeft de Russische invasie intussen het leven gekost aan meer dan 400 atleten en trainers.

Over de aanpak van de taliban heerst dan wel weer grotendeels eensgezindheid. Sinds de fundamentalisten de macht grepen in augustus 2021, hebben ze de vrouwenrechten in Afghanistan stelselmatig afgebouwd. Vandaag hebben meisjes en vrouwen maar een beperkte toegang tot onderwijs, gezondheidszorg, worden ze uitgehuwelijkt, krijgen ze publiekelijk lijfstraffen, geldt er een verbod op sporten en zo kunnen we nog wel even doorgaan.

De opgelegde beperkingen zijn zo extreem dat er sprake is van genderapartheid, wat volledig indruist tegen het Olympisch Handvest. En dus zijn de taliban niet welkom om de Spelen bij te wonen. Het IOC maakt bovendien een extra statement door een klein Afghaans sportteam af te vaardigen dat evenveel mannen als vrouwen telt. Geen enkel land ter wereld heeft de taliban momenteel als officieel gezag erkend.

De diplomatieke gevoeligheden en het daaraan gekoppelde bochtenwerk zouden op termijn gevolgen kunnen hebben voor de Olympische Spelen. Poetin dreigt er bijvoorbeeld mee een eigen grootse sportwedstrijd te organiseren met de vier andere grote BRICS-landen: Brazilië, India, China en Zuid-Afrika. Al maakt dat weinig indruk op professor Scheerder.

"In 1984 hebben de Russen de 'Friendship Games' georganiseerd als alternatieve Spelen", legt hij uit. "Het was een boycot van de voormalige Oostbloklanden, die weigerden naar de Zomerspelen in Los Angeles af te zakken." Een bewuste zet, nadat de Amerikanen in 1980 zelf hun kat hadden gestuurd naar de Spelen in Moskou, vanwege de Russische inval in Afghanistan.  

Ondanks de spanningen tussen Oost en West, namen er ook westerse atleten deel aan die Friendship Games. "Wat erop wijst dat het politieke gewicht van zulke Spelen niet vergelijkbaar is met de ‘echte’ Spelen", aldus Scheerder die vindt dat het IOC best op z'n hoede blijft aangezien er nog andere initiatieven opduiken.

Hij beschouwt de zogenoemde 'Enhanced Games' bijvoorbeeld als een grotere bedreiging. Op die Spelen zou onder meer doping worden toegelaten. "Op zo’n sportevenement dreig je genetisch gemanipuleerde atleten te krijgen door middel van wetenschappelijke ondersteuning", vreest Scheerder, die het zelf omschrijft als de Dopingspelen. De initiatiefnemers spreken liever over de "Spelen van de Toekomst" en een alternatief voor de "corrupte" Olympische Spelen. 

"Ik zie ze ten allervroegste in 2100 van start gaan", relativeert Verschueren, die de 'Enhanced Games' niet al te ernstig neemt. Al groeit er bij hem ook een bezorgdheid, want de Olympische Spelen lijken een deel van hun draagvlak te verliezen.  

Voor de inwoners van gaststeden bijvoorbeeld blijft het telkens bang afwachten of de peperdure Spelen een positieve of negatieve financieel-maatschappelijke erfenis zullen nalaten. "In Barcelona (1992) heeft de opgebouwde infrastructuur een gunstig effect gehad op de ontwikkeling van de stad, net zoals in Londen (2012)", legt Verschueren uit, "maar voor de Spelen van Montreal (1976) heeft de belastingbetaler minstens 30 jaar lang afbetaald". En de Spelen in Athene (2004) hebben Griekenland mee in een zware schuldencrisis gesleurd.

Een ander zorg voor het IOC zijn de vele afhakende jongeren, die de Spelen te lang en te traag vinden. Om die terug te winnen, probeert het te moderniseren. Zo schieten wellicht in 2025  de 'Olympic Esports Games' uit de startblokken in Saudi-Arabië. "Hiermee hoopt het IOC de jeugd opnieuw warm te maken voor het olympisch gedachtegoed", zegt Verschueren.

Al plaatst hij meteen een kanttekening. Niet alleen bij de host Saudi-Arabië die niet bepaald hoog scoort als het op mensenrechten aankomt, maar ook bij de gekozen competitiespellen. Met een virtuele roei- of taekwondo-wedstrijd staan niet meteen de meest hippe games geprogrammeerd. 

Ook Parijs probeert de jeugd meer bij de Spelen te betrekken. Daar doet onder meer 'breaking', (de officiële naam voor breakdancing) z'n intrede als toch wel verrassende nieuwe olympische discipline. Een keuze die eerder politiek-maatschappelijk dan sportief gemotiveerd lijkt. De laatste jaren gingen beelden van zware rellen in de Parijse banlieues de wereld rond en laat breaking daar nu net breed gedragen zijn.

Bekijk de clip van Danssport Vlaanderen, dat breaking al sinds 2010 mee ondersteunt:

"En wie is president Bach om president Macron te weigeren zo’n sport te kiezen als olympische discipline", zegt directeur Verschueren. "Voor geld danst de beer." "Topsport kan wel degelijk een verschil maken. Het kan zelfs een voortrekkersrol spelen", voegt professor Scheerder toe. "Alleen moet een orgaan zoals het IOC dan meer verantwoordelijkheidszin aan de dag leggen." En laat nu net daar het schoentje wringen.

Zo heeft mensenrechtenorganisatie Amnesty International, zonder succes, geprotesteerd bij het IOC tegen het hoofddoekverbod dat Frankrijk heeft ingesteld voor z’n eigen atleten. Discriminerend, zegt Amnesty International en dus in strijd met het Olympisch Handvest. Volgens het IOC valt het hoofddoekverbod buiten de opdracht van de Olympische Beweging. Bovendien geldt het verbod niet in het olympisch dorp, stelt het IOC, maar enkel op de olympische site zelf. En daar heeft het IOC het niet voor het zeggen.

"Uiteindelijk is het de gaststad die de organisatorische verantwoordelijkheid draagt van de Spelen", legt professor Scheerder uit, "niet het IOC". Dat werkt enkel ondersteunend. Het IOC doet trouwens heel bewust altijd zaken met (gast-)steden, nooit met landen. En dat komt het goed uit. "Eens de laatste nadar is weggehaald op de Spelen vervalt meteen ook alle verantwoordelijkheid voor het IOC."

Al wordt het moeilijker en moeilijker om zich achter die aanpak te blijven verschuilen. Het IOC heeft zich al zo vaak in verrassende bochten gewrongen dat dansen op een slappe koord stilaan op een olympische discipline begint te lijken. Al zal dat wellicht niet de bedoeling zijn van een organisatie die al meer dan 100 jaar de wereldvrede probeert te bevorderen.