Al een derde van Oekraïens grondgebied aangetast door mijnen en munitie: oorlog veroorzaakt ongeziene milieuschade

De Russische invasie in Oekraïne eist nog dagelijks mensenlevens. Maar ook de natuur deelt in de klappen. De frontlinie strekt zich uit door het industriële hart van Oekraïne en de meest vruchtbare landbouwregio's. Daar is de verwoesting haast totaal. 

Oekraïne verzamelt zoveel mogelijk data over de ecologische ravage. Kiev werkt immers aan een juridisch dossier dat moet dienen als basis voor een zaak tegen Rusland voor het Internationaal Gerechtshof om de schade op Moskou te verhalen. 

Die oorlogsschade aan het milieu kent veel gezichten. Het gebruik van explosieve wapens is van een intensiteit die doet denken aan de Tweede Wereldoorlog. Rusland vuurt naar schatting 10.000 artilleriegranaten af per dag, Oekraïne (gehinderd door een tekort aan munitie) zo'n 2.000 stuks. Daarnaast zetten beide partijen raketten, drones en ander wapentuig in.

Een ontploffing raakt in de eerste plaats de bodem. De grond raakt omgewoeld, en de fysieke kracht en de hitte van de explosie vernietigen de levende toplaag. Daarnaast blijft er een hele cocktail aan schadelijke chemische stoffen achter.

Een typische artilleriegranaat produceert bij explosie zo’n 4.000 liter gas. Een derde gaat de lucht in en de rest, vooral zwaardere chemische componenten, belandt in de bodem. Het gaat dan onder andere om trinitrotolueen (TNT), cycloniet (RDX) of octogeen, naast zware metalen zoals koper, zink en arsenicum, en koolwaterstofverbindingen zoals benzeen, xyleen en tolueen. 

De verwoeste tanks, pantserwagens, trucks enzovoort lekken op hun beurt zware metalen en andere chemische stoffen, of ze gaan mee in rook op. Die giftige mix raakt langzaam via het water en de lucht verspreid, ook verder van de frontlinie. Het Nationaal Instituut voor Bodemwetenschappen schat dat al meer dan 100.000 vierkante kilometer landbouwgrond door oorlogsvervuiling werd aangetast, een cijfer dat alleen maar verder zal oplopen. 

Naast directe ecologische schade als gevolg van wapengeweld is er ook de impact van het immense netwerk aan militaire infrastructuur dat over Oekraïne uitrolt. Dat groeit met de dag. Alleen al de oppervlakte aangetast door mijnen en onontplofte munitie bedraagt zo’n 170.000 vierkante kilometer, net geen derde van het land. 

Ook aanvallen op industriële installaties of energie-infrastructuur behoren haast tot de orde van de dag, zeker in het oosten, waar de strijd in alle hevigheid woedt. Recent nog veroverde Rusland na maanden van hevige gevechten en immense verliezen Avdiivka, een strategisch gelegen stadje op een steenworp van Donetsk. 

Het brandpunt in de strijd was de enorme cokesfabriek van Avdiivka. Oekraïense troepen hadden zich er stevig verschanst, het Russische leger nam de industriële vestiging zwaar onder vuur. Op de site lagen grote hoeveelheden bijzonder gevaarlijke stoffen opgeslagen, zoals benzeen, tolueen, waterstofsulfide, methaanthiol, waterstofcyanide en andere componenten. Vandaag blijft van het industrieel complex niet veel meer over dan een giftige ruïne. 

Het lot van de cokesfabriek is exemplarisch voor de situatie in Donbas, de regio in het oosten van Oekraïne. Want ook al voor de oorlog, die in Donbas al in 2014 begon, was de streek een ecologische tijdbom. Donbas is de meest geïndustrialiseerde regio van Oekraïne, en wordt gedomineerd door mijnbouw en zware industrie, voornamelijk metaalproductie en chemie. Veruit de meeste infrastructuur dateert uit het Sovjettijdperk, toen milieuzorg haast onbestaande was.

Verspreid over de regio liggen honderden zwaar vervuilde industriële sites, verouderde fabrieken, stortplaatsen vol toxisch afval en verlaten mijnen. Langs de traag opschuivende frontlinie werden reeds honderden industriële sites verwoest.

Ook de aanvallen van zowel Rusland als Oekraïne op elkaars energie-infrastructuur escaleren. Een begrijpelijke strategie vanuit militair oogpunt, maar met zware ecologische consequenties. Beide partijen verschansen zich in grote industriële complexen, met de slag om de Azovstal-fabriek in Marioepol tijdens de eerste maanden van oorlog als beruchtste voorbeeld. 

Omdat data uit de door Rusland bezette gebieden ontbreekt, is het moeilijk in te schatten wat de precieze gevolgen zijn van verwoestingen in het industriële hart van Oekraïne. Onderzoekers zijn aangewezen op satellietbeelden en open source data. Maar zelfs die beperkte gegevens schetsen een bijzonder onrustwekkend beeld. 

Aan de kust liggen de schepen dan weer al anderhalf jaar op het droge. Sinds het begin van de oorlog is de Zwarte Zee verboden gebied, net als de gehele kustlijn, op een stukje strand in het centrum van Odessa na.

Vervelend voor schippers en strandgangers, maar ook voor het UkrSCES, de overheidsinstelling die de ecologische gezondheid van de Zwarte Zee bewaakt. "We moeten het doen met stalen vanop de kust, satellietdata en computermodellen", zegt Viktor Komorin, hoofd van UkrSCES.

Een Russisch bombardement op de haven van Odessa in de zomer van 2022 beschadigde het onderzoeksschip van het UkrSCES, de RV Borys Aleksandrov. Dat is de nieuwe naam van de Belgica, een boot van de Belgische marine die ons land in 2021 aan Oekraïne cadeau deed.

Behalve enkele foto’s van de schade aan de buitenzijde heeft Komorin geen informatie over de toestand van de voormalige Belgica. "Hoe het navigatiesysteem en de meetinstrumenten de aanval doorstaan hebben, zullen we pas weten als het leger de haven weer vrijgeeft."

De metingen werden opnieuw opgestart na die rampzalige 6 juni vorig jaar, toen een explosie de Kakhovkadam op de rivier de Dnipro deed barsten. De watermassa sleurde een enorme hoeveelheid slib mee, maar ook puin, afval, vervuilende stoffen en pesticiden vanop het land.

De grootste ecologische ramp in Europa sinds Tsjernobyl, aldus Mikhail Son, maritiem bioloog verbonden aan de National Academy of Science. De impact op de Zwarte Zee bleef beperkt, maar er waren wel grote gevolgen voor het mondingsgebied van de Dnipro, de Zuidelijke Boeg-rivier en de kust nabij Odessa. "Vooral minder mobiele weekdieren en kreeftachtigen zoals de bedreigde Kaspische rivierkreeft zijn getroffen", vertelt Son. "Ze raakten bedekt onder een dikke laag slib, of stierven door de plotse toevloed van warm, zuurstofrijk water."

Het Oekraïense leger boekt het meest succes op zee, met het zinken van het Russische vlaggenschip de Moskva als belangrijkste wapenfeit. Zulke oorlogshandelingen hebben een impact op het maritieme milieu, aldus Son. "Zeker de gevechten in de buurt van de kust, de delta en enkele eilanden zoals Zmiinyi raken de rijke biodiversiteit van deze plekken."

"Maar de gevolgen zijn vooral lokaal voelbaar, niet op het gehele ecosysteem van de Zwarte Zee en de Zee van Azov. Wat er op het land gebeurt, geeft meer redenen tot ongerustheid. Kapotgeschoten industriële installaties, haveninfrastructuur en fabrieken lekken giftige stoffen die uiteindelijk in het zeewater terechtkomen." 

Wat Son nog het meest verontrust is dat het institutioneel kader ter bescherming van de Zwarte Zee sinds de Russische bezetting van de Krim in 2014 volledig afbrokkelde. Op lange termijn vormt dit misschien wel de grootste bedreiging. "Het beheer van maritieme reservaten, controle op internationale regels over lozingen en scheepvaart, wetenschappelijke samenwerking... Alles ligt stil door de oorlog."

Vreemd genoeg lijkt de biodiversiteit in de Zwarte Zee het net goed te doen. Een gevolg van de restricties die het Oekraïense leger oplegt, verduidelijkt Son. "Sinds het begin van de oorlog zijn de zee en de kustlijn verboden gebied, omwille van de vrees voor een Russische landing of infiltratie. Dat maakt dat de druk van de mens op het maritieme milieu is afgenomen. De visserij ligt stil, net als het kusttoerisme en de bouw van infrastructuur aan de kust."

"Bij onze eerste expedities vorig jaar viel het op dat de diversiteit aan ongewervelden zoals garnalen en krabben sterk was toegenomen. Een lichtpuntje zou ik het absoluut niet durven noemen, wel een grootschalig – en bijzonder tragisch – experiment wat er gebeurt als de menselijke impact op zee vermindert."

Oorlog draait in essentie om vernietiging, en ook het milieu ontsnapt niet aan die logica. Hoe groot de omvang van de vernietigingen in het spoor van de Russische invasie precies is, zal moeten blijken eens de wapens zwijgen. Maar de gevolgen zullen zich generaties lang laten voelen en leggen een zware hypotheek op de toekomst van Oekraïne.