Mijnbouw op diepzeebodem is machtsstrijd die "bescherming oceanen in bepalende plooi kan leggen"

Er wordt nog de hele week en ook volgende week vergaderd in Kingston. De deelnemende landen doen dat onder de paraplu van de ISA, de International Seabed Authority of Zeebodemautoriteit, onder de vleugels van de Verenigde Naties. Ook België is lid en neemt deel aan de onderhandelingen.

Op de diepzeebodem zijn heel wat mangaanknollen te vinden. Die bevatten kostbare metalen zoals mangaan, kobalt, nikkel en koper. Die worden onder meer in batterijen verwerkt, en zijn daarom belangrijk voor de overgang naar een groenere economie.

De mangaanknollen, vaak ter grootte van een aardappel, zijn daarom een mogelijke goudmijn voor investeerders. Ze worden ook wel eens het "nieuwe goud" genoemd of "de truffels van de oceaan".

Tot nu toe worden ze nog niet commercieel ontgonnen, behalve via enkele proefprojecten. Want technisch is het, door de grote diepte, een huzarenstukje om ze te oogsten. Dat mocht ook GSR, een dochter van baggerbedrijf DEME, al ondervinden. 

Verschillende landen en bedrijven hebben al een licentie aangevraagd om effectief mangaanknollen te gaan oogsten op grotere schaal, maar wachten nog op groen licht van de ISA. Onder meer daarover gaat deze conferentie.

Komt er groen licht, of wordt commerciële mijnbouw uitgesteld omdat de ecologische impact nog té onduidelijk is? Want hoewel er al onderzoek naar de effecten is gedaan, weten we nog relatief weinig over de immense diepzee. 

Er staan heel wat projecten op stapel in de Clarion Clipperton Zone (CCZ), een gebied half zo groot als Europa in de Stille Oceaan, ergens tussen Mexico en Hawaï. Het gebied ligt in internationale wateren en behoort daarom eigenlijk iedereen en tegelijk ook niemand toe. 

Volgens het zeerecht behoort de volle zee in internationale wateren aan iedereen toe, "maar de diepzee heeft een apart statuut in het zeerechtverdrag", zegt Jan Wouters, professor Internationaal Recht aan KU Leuven. "Het is tamelijk complex, maar het komt erop neer dat de ISA al die vragen om vergunningen op haar bord krijgt." 

De ISA is dus de aan te spreken autoriteit, een reden ook waarom de huidige gesprekken zo belangrijk zijn. Een land als de VS is niet aangesloten, maar heel wat andere landen als China en Rusland zijn dat wel. De ISA is dus sowieso een belangrijke stem die met gezag kan spreken.

Nog tot vrijdag komt de Raad samen om te discussiëren over een nieuwe mijnbouwcode. Die bepaalt hoe streng de regels zijn als er een land of een bedrijf effectief aan commerciële mijnbouw mag gaan doen. Het gaat dan over bijvoorbeeld het inperken van mogelijke milieuschade. 

Hoe strenger die voorwaarden, hoe moeilijker het rooien van de mangaanknollen in de praktijk wordt. "Maar de onderhandelingen zijn nog verre van afgerond", zegt Steven Vandenborre, beleidsadviseur Marien Milieu voor de federale overheidsdienst (FOD) Leefmilieu en Volksgezondheid. Hij is in Jamaica om voor ons land deel te nemen aan de gesprekken en kon voor een van de sessies even tijd vrijmaken voor een gesprek met VRT NWS.  

Tegen eind deze week zal er geen complete tekst zijn, dus dan gaat alles naar een volgende sessie, mogelijk in het najaar. Hoe de tekst er gaat uitzien, is moeilijk te voorspellen, zegt Vandenborre.

Er zijn grote landen als Rusland en China die veeleer voor zijn, of grote bedrijven zoals The Metals Company uit Canada die staan te trappelen om aan de ontginning te beginnen en liever niet al te strenge regels te zien. 

Andere landen staan op de rem, zoals België. Diepzeemijnbouw kan niet, tenzij aan verschillende voorwaarden wordt voldaan, zoals:

• voldoende vooruitgang in het 30x30-engagement (waarbij tegen 2030 30 procent van de oceanen beschermd zou moeten zijn, red.)

•  een sterke regelgeving via de mijnbouwcode

• voldoende wetenschappelijke kennis

België heeft dit jaar geen stemrecht, maar probeert wel zijn stempel te drukken op de gesprekken.

De huidige situatie zonder kader voor ontginning, kan gevolgen krijgen. Er kan altijd een aanvraag worden ingediend, die dan op basis van onvolledige regelgeving behandeld moet worden.

The Metals Company, een groot Canadees bedrijf, wil dat nog dit jaar doen, zo heeft grote baas Gerard Barron al aangekondigd. Voor zij die voorzichtigheid prediken, is het een race tegen de tijd om alles in een robuust en kwalitatief kader te gieten. 

Volgende week vindt de Algemene Vergadering plaats. Daar staat de verkiezing van een nieuwe secretaris-generaal op de rol. De huidige is opnieuw kandidaat, maar er is ook een tegenkandidaat die terughoudender is over mijnbouw. Ook dat kan belangrijk worden. "Het gaat om een heel belangrijke positie in een heel cruciale periode."

Vandenborre wil het belang van de ISA niet onderschatten: "Wat hier wordt beslist is heel belangrijk. Het zal de bescherming van onze oceanen in een bepalende plooi leggen. We kunnen hier een beslissing nemen waarop je nog lang terugkijkt met het gevoel 'toen is het verknoeid' of 'we hebben toen de juiste beslissing genomen'". 

Er is nog heel weinig gekend over het leven in de diepzee, weet ook Jan Mees, directeur van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ).

"Er is nog maar een kwart van de zeebodem in kaart gebracht, en nog maar een fractie van alle leven daar. Een ruwe schatting zegt dat we als mens nog geen 10 procent van de soorten hebben gezien. We weten dankzij telescopen eigenlijk meer over het maanoppervlak dan over de diepzee," schetst Mees. 

Nu en dan zijn er berichten over nieuw ontdekte wezens, of over nieuwe ontdekkingen. Zo was er dinsdag nog het nieuws dat mangaanknollen zuurstof blijken te produceren. Het sloeg in als een bom in de wetenschappelijke wereld, omdat het de kennis over het ontstaan van het leven op zijn kop kan zetten.

"Dat nieuws is ook hier op de conferentie binnengekomen", zegt Vandenborre. Het moet nog blijken wat de echte impact van de studie gaat worden, maar voor ontginningsbedrijven is het mogelijk slecht nieuws. "The Metal Company zit nu in een alarmfase. Als dit zich verder ontspint, kan het imagoprobleem van diepzeemijnbouw nog veel groter worden." 

Op de diepzeebodem leeft naar schatting 30 tot 40 procent van de soorten in nauw verband met de mangaanknollen. De knollen of 'aardappelen' zijn het werk van een bijzonder trage afzetting. Ze groeien naar schatting maar enkele millimeters aan per miljoen jaar.

"We spreken hier over het oudste ecosysteem ter wereld. Een systeem dat heel weinig verstoring kan verdragen, omdat het niet is ingesteld op verandering. Als je mijn advies zou vragen: ik zou niet aan mijnbouw gaan doen, het is nog veel te vroeg. Ik zou zeker nog 50 jaar wachten." 

Bij het rooien van de mangaanknollen schraapt een robot een deel van de sedimentlaag op de bodem mee af. Het rooien veroorzaakt stofwolken, die dan gaan rondzweven als een soort rookpluim. "Een zandstorm onder water", maken critici de vergelijking. 

Een tweede 'rookpluim' kan optreden als gevolg van de verwerking van de knollen op het schip. Er zijn ook aanwijzingen dat de trage ecosystemen in de diepzee slechts bijzonder traag herstelt.  

De effecten kunnen gevoeld worden door leven in of op de zeebodem, maar ook door dieren of organismen in de diepzee, of breder. Zo blijkt uit Brits onderzoek dat walvissen mogelijk een sterke impact kunnen ondervinden.  

Net omdat er nog zoveel onbekend is - en ook na de ontdekking die dinsdag werd vrijgegeven - pleiten ook de meeste marien biologen voor terughoudendheid. 

"We moeten eraf blijven",  zei Jana Asselman, professor in de "blauwe" Biotechnologie aan de Universiteit Gent, dinsdag aan VRT NWS.

"De zee biedt ons zoveel voordelen, van voedsel en verkoeling bij hittedagen tot onze belangrijkste bron van zuurstof. We weten niet wat er zou gebeuren als we die mangaanknollen zomaar zouden weghalen."