Waarom is Limburg het epicentrum van de frikandel?

Limburgse vlaai, Hasseltse speculaas, Loonse stroop en Haspengouws fruit. Limburgers houden van zoet, dat staat vast. Maar ook hartige gerechten hebben een plaatsje in de bronsgroene provincie. Vooral de wereldwijd bekende frikandel is een gegeerd Limburgs exportproduct. In een worstenbroodje, in een halal-jasje in Dubai of - zoals het hoort - in een langwerpig plastic bakje met wat mayonaise: ruim 90% van de lange gehaktstaven wordt geproduceerd in Limburg.

Met Vanreusel in Hamont-Achel, Lekkers van Beckers - dat met Goodlife Foods een fabriek heeft in Bocholt - en Mora in het Nederlands-Limburgse Maastricht, kan Limburg zich terecht het epicentrum van de frikandel noemen.

Maar wie is nu écht de geestelijke vader van de frikandel? De eerste frikandel werd in 1954 gelanceerd in de Nederlandse stad Dordrecht. Slagersknecht Gerrit de Vries maakte gehaktballen die hij aan de horeca verkocht. Door een wijziging in de  Nederlandse warenwet - vandaag bekend als consumentenrecht - moest hij zijn product veranderen.

Want de frikandel bestond niet voor 100 procent uit vlees, er werden ook kruiden en paneermeel toegevoegd. Een frikadel - dat toen de naam was van een ambachtelijk vleesproduct - mocht hij het niet meer noemen. Dus bedacht hij een creatief, ietwat sluw, achterpoortje. Hij besliste om niet het recept, maar wel de vorm te veranderen. De gehaktbal werd een gehaktworst.

En om die achterpoort net iets verder open te kunnen wrikken, besloot hij ook de naam lichtjes te veranderen door een -n toe te voegen. De rest is geschiedenis: de frikandel werd geboren.

De Vries heeft het financieel succes van de frikandel echter nooit echt volledig kunnen verzilveren. Hij nam nooit een patent op de naam en liep zo veel geld mis.

De man die uiteindelijk wel bekend - en enorm vermogend - zou worden dankzij de frikandel is Johannes Jacobus Franciscus 'Jan' Bekkers (Deurne, 1 november 1920 – 29 maart 2003). Bekkers stamde af van een lange lijn van slagers. Zijn overgrootvader Arnoldus Bekkers kwam aan het begin van de 19e eeuw vanuit het Nederlands-Limburgse Wanssum naar Deurne en oefende daar zijn beroep uit.

Bekkers was als zakenman wel wat scherper dan De Vries. Hij richtte een snackfabriek op die meteen landelijk bekend raakte en zijn reclameslogan 'Lekkers van Beckers' was jarenlang te horen op radio en tv.

De man veranderde zelfs zijn naam Bekkers naar Beckers om mogelijke concurrenten te snel af te zijn. In plaats van Bekkers, stond de naam Beckers - met een -c dus - iets hoger in het telefoonboek. Daarmee wilde hij zich ook onderscheiden van andere slachtondernemingen, zowel binnen als buiten zijn eigen familie.

Zelfs Martin, de zoon van Gerrit De Vries, zou uiteindelijk moeten toegeven "dat Jan Bekkers de frikandel heeft geperfectioneerd". Hij vond zijn inspiratie in de Verenigde Staten, waar de snackcultuur in opmars was. En hij maakte van de frikandel een glad exemplaar van fijngemalen vlees. Zonder velletje. Met een ideale lengte van welgeteld 18 centimeter.

In 1981 zorgde hij opnieuw voor een hit, met de intussen legendarische Bicky Burger. Uitgevonden en nog steeds alleen maar geproduceerd in het Limburgse Bocholt.

Hoewel hij de frikandel-hype nooit heeft kunnen monopoliseren, boekte Gerrit de Vries uiteindelijk wel enorme successen met een andere frituursnack-hit. In 1985 lanceert hij de Mexicano. En deze keer neemt hij wel meteen een patent op de naam en de rechthoekige, gekartelde vorm van de pittige snack.

Net zoals bij zijn vorige creatie - de frikandel -, speelt de naam van de Mexicano een niet te onderschatten rol in het succes. De Vries brengt zijn product op de markt tijdens de voorrondes voor het WK van 1986 in Mexico.

Het Nederlands elftal wist zich niet te plaatsen voor dat WK, maar De Vries zet de gemiste frikandelkans wel terug recht. De Vries - Van Oers Snacks is jarenlang de enige Mexicanoleverancier voor alle snackbars in Nederland en België. Zijn bedrijf zou later opgaan in de groep van Beckers: GoodLife Foods in Bocholt.

Afhankelijk van waar de frituurtoog geografisch staat, heeft de frikandel ook een andere benaming. En eigenlijk is dat geen mysterie, volgens taalwatcher Miet Ooms. “Preskop, kipkap, huidkaas, uuflakke of hoofdvlees: niets zo divers als benamingen van voedingswaren."

Zo dus ook met de frikandel. "Het staat vast dat de oorsprong zo'n 400 jaar geleden te vinden is met de naam frikadel. Later is er - met dank aan slagersknecht Gerrit De Vries - verwarring ontstaan met de frikandel, met een extra -n dus."

"De benaming curryworst is vooral te horen in Antwerpen, Vlaams-Brabant, en in delen van Oost-Vlaanderen en Limburg. Waarschijnlijk is die via de Antwerpse haven, waar veel Duitsers werkten, bij ons binnen geraakt. Want de oorspronkelijke currywurst, is eigenlijk uitgevonden in 1949 door de Duitse Herta Heuwer. Dat was letterlijk een curryworst: een wat dikkere gebraden worst met een dikke laag currysaus over."

Waarom sommige Limburgers dan de benaming hamburger of lange hamburger kiezen? "De platte schijf komt uit Amerika en is vermoedelijk tijdens de Tweede Wereldoorlog in Europa terechtgekomen. Het gebruiksvriendelijk stukje vlees was een ideale snack voor onderweg", legt Ooms uit. 

"En omdat Amerikaanse soldaten vaak ook vochten in de Limburgse grensstreek, was het woord hier snel ingeburgerd." gaat ze verder. "De langwerpige variant werd al snel: een lange hamburger."  En voor de mensen die zelfs een snelle hap in een frituur per se nog sneller willen maken, is er ook nog simpelweg een lange.

Intussen is de frikandel uitgegroeid tot een wereldwijd bekend product dat miljarden aan omzet genereert. En dat vooral vanuit Belgisch en Nederlands Limburg. "Een samenloop van toevalligheden", weet Stefan Ieven van GoodLife Foods in Bocholt. "Jan Bekkers is hier ooit in Bocholt terechtgekomen omdat hier een andere vleeswarenfabriek 'Tappaz' lag en dus de infrastructuur er al was."

"De basis van de vleessnacks bestaat hier al sinds 1976", gaat Ieven verder. "En dat is alleen maar gegroeid. We maken meer dan 1 miljoen frikandellen per dag. En ook nog hamburgers en Mexicano's en gehaktstaven. Voor België, Nederland en Duitsland, maar zelfs voor Spanje."

Een soortgelijk verhaal bij die andere gigant: Vanreusel. "Eigenlijk was onze grootvader Paul Vanreusel een slachter en bood hij hespen en paté aan", vertellen Roel en Paul-Emmanuel Vanreusel. "In 1953 begon hij een handel in ambachtelijke charcuterie. Op vraag van frituurklanten maakten we gehaktballen en cervela’s. Echte frituurproducten bestonden toen nog niet echt. Wie frieten bestelde, at daar augurken of pickles bij. Gepekelde snacks zoals mosselen in 't zuur of haring waren een andere optie, omdat er ook nog geen diepvriezers waren in de jaren 50."

Bij Vanreusel rollen nu zo'n 350 miljoen frituursnacks per jaar van de band. "Goed voor 2.500 kilogram vlees per uur." Hoe het familiebedrijf via Leuven en Geel dan toch in Hamont-Achel is terechtgekomen? "Puur geluk. We moesten snel uitbreiden en hier kwam toevallig de perfecte fabriek vrij na een faillissement."    

Of hoe een reeks toevalligheden en een gelukkige samenloop van omstandigheden de Limburgse bakermat hebben gevormd van één van de populairste frituursnacks aller tijden.