Sociale media afschuimen op zoek naar courant taalgebruik en tips van taalliefhebbers als scrabbelaars en dicteefanaten wikken en wegen: zo vinden de 3 hoofdredacteurs van de Van Dale nieuwe woorden voor het woordenboek. Dat zegt Ruud Hendrickx, lid van dat trio. Belangrijkste criterium om de "dikke" te halen: veel mensen moeten een woord langere tijd effectief in de mond nemen.
Van sociale media tot scrabbelaars: zo komt een woord in de "dikke" Van Dale terecht
Het Van Dale Groot Woordenboek van de Nederlandse Taal, in de volksmond vaak de 'Dikke' Van Dale, gaat al 160 jaar mee.
De recentste papieren editie uit 2022 is ondertussen de 16e op de teller. Jong en oud weet ergens wel een exemplaar staan en het is nog altijd hét referentiekader voor netelige taalkwesties.
Wie kiest eigenlijk welk woorden in het boek komen? "Er zijn 3 hoofdredacteuren die aan de database van Van Dale werken", zegt 1 van die 3, Ruud Hendrickx, in '#weetikveel' op Radio 1.
Een driekoppige hoofdredactie
Samen met Ton den Boon en Theo de Boer maakt Ruud Hendrickx de doorslaggevende beslissing over wat in het woordenboek terechtkomt. Dat mag je letterlijk nemen.
"Wij schrijven zelf definities in het woordenboek", klinkt het. "Bij de simpelste woorden is dat vaak het moeilijkste." Waarin verschilt een beker van een mok, bijvoorbeeld? Dat zijn nuanceverschillen die de definities moeten weerspiegelen.
Een team van bureauredacteuren staat het trio bij en verbetert onder andere hun tikfouten. Daarnaast zijn er ook gelegenheidsmedewerkers. "We schrijven wel zelf over dingen waar we iets over afweten. Als het gaat over chemische verbindingen of medische terminologie, dan is het verstandiger om dat te laten doen door iemand die daar écht verstand van heeft."
Zoeken naar woorden
Hoe verzamelen ze de nieuwe woorden die een ingang vinden in onze taal? "We proberen een zo goed mogelijk beeld te krijgen van wat op het gebied van taal geschreven en gezegd wordt." Om dat beeld te vormen zijn sociale media een godsgeschenk. "Dat zijn gigantische bronnen van informeel gesproken taal. Die ontsnapte vroeger vaak aan de aandacht."
Voor de komst van sociale media, werden teksten van kranten en tijdschriften gebundeld in grote corpora of tekstbestanden. "Toen moesten we bekijken welke woorden erin staan die nog niet in het woordenboek staan. Dat kon je door een computer laten doen."
Al kan die computer niet zeggen of een bepaald woord in een nieuwe betekenis gebruikt wordt. Daarnaast zijn het ook vaak enkel geschreven en geen gesproken bronnen.
Mensen die op de een of andere manier populair zijn in een maatschappij, hebben invloed op die maatschappij
Ruud Hendrickx, Van Dale-hoofdredacteur
Woordenboekmakers dienen daarom alert te zijn voor de taal die rond hen opduikt. Maar ze worden ook getipt door vaste mensen die wijzen op tekorten in het woordenboek. Sommigen geven dat zelfs wekelijks aan. "Veel van die mensen zitten in het dicteecircuit of zijn scrabbelaars", zegt Hendrickx. Staat een woord niet in Van Dale, dan kunnen ze daar uiteraard nadeel van ondervinden.
Van K3 tot Bart De Wever
In de praktijk worden veel nieuwe woorden aan de populaire cultuur ontleend. "Mensen die op de een of andere manier populair zijn in de maatschappij, hebben invloed op die maatschappij", zegt Hendrickx. "Zeker mensen als Van Kooten en De Bie, dat zijn talenwonders. 'Regelneef', 'doemdenken', 'krasse knarren'… die woorden komen allemaal van hen."
Ook liedjes kunnen de geboorte van nieuwe woorden of gezegden in de hand werken. Denk aan 'middenstand', het "schertsend of spottend gezegde ter aanduiding dat het landsbestuur bekrompen is", dat door het lied 'Mia' van Gorki tot stond kwam.
Ook 'Van Afrika tot in Amerika' is dankzij de K3’tjes een gevleugelde uitdrukking geworden. Zelfs bepaalde momenten, zoals Bart De Wever die de legendarische woorden 'zet die plaat af' uit bij zijn verkiezingsoverwinning in 2012, kunnen het woordenboek halen.
Geen garantie
"Het gaat telkens om woordenschat die ook door anderen wordt overgenomen. Dat is een criterium om in het woordenboek terecht te komen", benadrukt Hendrickx.
"Het is niet omdat iemand eens een woord heeft verzonnen, dat het in het woordenboek komt. Het gaat om de beschrijving van het werkelijke taalgebruik. Het woord moet gedurende een bepaalde periode zijn aangetroffen en gebruikt worden door verschillende mensen."
De woorden die worden verzonnen in 'Het ontbreekwoordenboek', de rubriek van 'Nieuwe feiten' op Radio 1 waar Hendrickx als doorslaggevend jurylid optreedt, komen dus niet zonder slag of stoot in de Van Dale terecht.
"Dat zeg ik ook altijd aan de luisteraars: nu begint jullie opdracht. Wij hebben een woord gekozen, jullie moeten het nu gebruiken zodat het een eigen leven gaat leiden. Pas dan kan het echt een deel van de woordenschat worden."
