Het aantal kinderen en jongeren dat in Vlaanderen gedwongen opgenomen is in een psychiatrisch ziekenhuis is in 4 jaar tijd verdubbeld. Waar het in 2019 over 101 minderjarigen ging, waren er in 2023 al 229 gedwongen opnames. Een bijzonder onrustwekkende stijging, volgens Zorgnet-Icuro. Bij volwassenen is het aantal gedwongen opnames de afgelopen 2 jaar wel gestabiliseerd.
Aantal gedwongen opnames van kinderen en jongeren in 4 jaar tijd verdubbeld
Zorgnet-Icuro, het Vlaamse netwerk van zorgorganisaties, verzamelt sinds een aantal jaar de cijfers van de patiënten die gedwongen worden opgenomen in de Vlaamse psychiatrische ziekenhuizen die daarvoor erkend zijn.
Uit de nieuwe cijfers voor 2022 en 2023 blijkt dat er in totaal (volwassenen, kinderen en jongeren) een stabilisatie is van het aantal gedwongen opnames, maar tussen volwassenen en jongeren is er wel een groot verschil.
Wat is een gedwongen opname en hoe verloopt die procedure?
Bij een gedwongen opname wordt een persoon tegen zijn wil in opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis. Dat is eigenlijk een beschermende maatregel, die slechts kan genomen worden door een parket of een vrederechter. Daarvoor moet de persoon voldoen aan 3 voorwaarden: er is sprake van een geestesstoornis, de persoon is een gevaar voor zichzelf of voor de samenleving en er is geen alternatief voor een vrijwillige behandeling.
Een gedwongen opname berooft je van je vrijheid. Daarom is het een juridische kwestie en mag alleen een vrederechter of een procureur die beslissing nemen, op advies van een arts. Dat is heel ingrijpend en niet altijd de beste of de enige oplossing. De wetgeving dateert van 1990, een hervorming van de wet op de bescherming van de persoon van de geesteszieke werd enkele maanden geleden goedgekeurd, maar gaat pas in voege op 1 januari 2025. Een van de nieuwigheden is dat de vrederechter 48 uur de tijd zal hebben om te kunnen beoordelen of gedwongen opname nodig is, in plaats van 24 uur.
Vaak is het de politie die de procedure in gang zet, na een melding van agressief of onrustwekkend gedrag. De procureur kan besluiten tot een opname van maximaal 10 dagen, waarin de vrederechter de patiënt bezoekt in het psychiatrische ziekenhuis en beslist of de gedwongen opname bevestigd wordt of niet. In regel duurt een gedwongen opname 40 dagen, maar de behandelende arts kan die eerder opheffen of verkorten.
*Een gedwongen opname wordt vaak ook een 'collocatie' genoemd. Maar de sector zelf spreekt meestal liever over gedwongen opname.
In totaal werden in 2022 4.983 personen gedwongen opgenomen en in 2023 waren dat er 4.915. "Dat is nog altijd heel hoog", zegt Margot Cloet van Zorgnet-Icuro. "Dat wil zeggen dat er in Vlaanderen bijna 14 personen per dag gedwongen opgenomen worden."
Tussen 2010 en 2021 was er nog een onafgebroken stijgende lijn (zie grafiek hieronder). Sinds 2022 is er voor volwassenen wel een lichte daling: - 1 à 2 % gedwongen opnames.
Aantal gedwongen opnames bij minderjarigen blijft stijgen
Het aantal gedwongen opnames van kinderen en jongeren blijft de jongste jaren wel stijgen. In 2019 werden er 101 minderjarigen gedwongen opgenomen, in 2023 waren dat er al 229, meer dan een verdubbeling in 4 jaar tijd.
Volgens Zorgnet-Icuro is deze stijging bijzonder onrustwekkend. "Die jongeren zijn de toekomst van onze samenleving. Elk kind dat opgesloten moet worden, omdat er geen plaats is in de reguliere hulpverlening, dat doet heel veel pijn."
Voor die stijging zijn er verschillende mogelijke verklaringen. "Die komt er volgens ons ook omdat de samenleving het niet makkelijk heeft met jongeren die bepaald gedrag stellen zoals het misbruik van alcohol, agressie, eetstoornissen, stoornissen in impulscontrole waardoor er soms meer agressie naar buiten komt", legt Margot Cloet uit.
"Anderzijds zien wij ook dat de plaatsen die er beschikbaar zijn voor kinderen en jongeren in de geestelijke gezondheidszorg, de jeugdhulp en de kinderpsychiatrie beperkt zijn en dat mensen met de handen in het haar zitten en hen gedwongen gaan opnemen."
Zorg ervoor dat er voor kinderen en jongeren met heel zware gedragsproblemen en emotionele problemen een aanbod is
Margot Cloet, Zorgnet-Icuro
De gedwongen opname is dus zeker ook een manier om lange wachtlijsten te omzeilen. "Zeker wanneer het gaat om kinderen met extreme problemen. Je moet investeren in preventie, maar zeker ook nog in heel zware hulpverlening voor kinderen en jongeren met grote problemen."
Deze jongeren komen dan ook vaak nog terecht op een plek die niet aangepast is aan hun noden. "Ze komen op een plek terecht die eigenlijk geschikt is voor volwassenen, maar niet voor minderjarigen. Ook daar moet werk van gemaakt worden. Een aangepast aanbod voor die kinderen die met die problematiek te maken hebben en daar ook heel erg van afzien."
Zorgnet-Icuro wil dan ook een heel duidelijke oproep doen aan de regeringsonderhandelaars. "Laat die kinderen en jongeren met heel zware gedragsproblemen en emotionele problemen niet in de kou staan. Zorg ervoor dat er ook voor hen een aanbod is, want dat is ondergesneeuwd de voorbije jaren."
Heb je nood aan een gesprek? Wie met vragen zit over zelfdoding kan terecht op de Zelfmoordlijn, op het gratis nummer 1813, of op zelfmoordlijn1813.be . Je kan ook 24/7 terecht bij Tele-Onthaal op het nummer 106, of via chat op www.tele-onthaal.be . Jongeren kunnen terecht bij Awel op telefoonnummer 102, of via chat op awel.be .
"Blijf niet zitten met je probleem, praat erover"
Ook volgens Ingrid De Jonghe, oprichtster van TEJO (therapeuten voor jongeren) zit de zorghulpverlening al heel lang in crisis. TEJO is een onafhankelijk burgerinitiatief dat laagdrempelige, therapeutische hulpverlening biedt aan jongeren tussen 10 en 20 jaar, kortdurend, onmiddellijk en gratis.
"Het is 5 na 12 op alle fronten. Er zijn heel veel jongeren die mentale problemen hebben en er zijn te weinig opvangplaatsen. In uiterste nood, wanneer men bang is dat er iets met hen zou gebeuren, kiest men dan voor gedwongen opname."
"Overal zijn er wachtlijsten, niet van 1 maand, maar van 1 à 2 jaar. In de tweede- of derdelijnshulp geraak je gewoon niet meer binnen. Wij zien nu bijvoorbeeld 2 jongeren die dringend hulp nodig hebben en die al een aantal zelfmoordpogingen achter de rug hebben. Toch krijg ik hen nergens binnen. Zij komen op dit moment dan ook veel vaker dan 1 keer per week op gesprek."
Bijna de helft van onze jongeren worstelt met mentale problemen en we merken ook dat jongeren te lang wachten met hulp vragen
Ingrid De Jonghe, oprichter van TEJO
Volgens De Jonghe is het erg belangrijk om er vroeg bij te zijn. Jongeren mogen niet blijven zitten met hun problemen. "Vandaag worstelt bijna de helft van onze jongeren met mentale problemen en we merken ook dat jongeren te lang wachten met hulp vragen. Ga op zoek naar een fijne vertrouwenspersoon die je de weg wijst naar de juiste hulpverlening, praat erover. Doe je dat niet, dan is de kans op escalatie van je probleem groter. Op termijn loop je dan het risico om eventueel in die gedwongen opname te komen."
Toch ligt de oplossing volgens De Jonghe niet alleen in de hervorming van de hulpverlening. Volgens haar is er ook echt een probleem in de samenleving. "Iedereen heeft daarin een rol te vervullen. Het recht van elke jongere om gewoon jong te mogen zijn, is heel belangrijk. De hele samenleving heeft daarin een verantwoordelijkheid. Er zijn te veel prikkels en er is te weinig verbinding. Er zijn heel wat problemen met sociale media. Ik zie ook een toenemende onrust in heel veel gezinnen, moeilijke omgangsregelingen na scheidingen, ouders die hun werk verliezen, jongeren die de rol van mantelzorger moeten opnemen. Jongeren en ouders wachten nu vaak te lang om met hulpverlening te starten, er is nog veel schroom."
Met de Hou Vast-beweging, een nieuw project om jongeren nog meer te ondersteunen, wil TEJO vooral de focus leggen op preventie. "We willen zo heel wat problemen bij jongeren voorkomen in plaats van ze te moeten herstellen."
