Turkse gemeenschap in Berlijn maakt zich op voor wedstrijd tegen Nederland: van gastarbeiders naar trotse voetbalsupporters

Het is moeilijk om je Berlijn voor te stellen zonder de geur van verse Döner kebab die door de straten zweeft. De Duitse hoofdstad herbergt dan ook de grootste Turkse gemeenschap buiten Turkije. Nergens wonen ze met meer. De laatste 3 weken valt dat extra op door de vele rode vlaggen met witte halve maan en ster die trots wapperen aan hoge appartementengebouwen.

Zeker in een wijk als Kreuzberg, ook bekend als 'klein Istanbul', zie je ze in overvloed. Wanneer je hier rondloopt, waan je je in de levendige straten van die eeuwenoude stad aan de Bosporus.

Oudere mannen zitten in sfeervolle theehuizen te kaarten, terwijl hipgeklede jongeren druk discussiërend voorbijwandelen of met hun gsm in de weer zijn. Maar één ding delen de inwoners bijna allemaal: een migratiegeschiedenis, of het nu hun eigen verhaal is of dat van hun (groot)ouders.

Hoe dat komt, heeft alles te maken met de succesvolle wederopbouw van Duitsland na de Tweede Wereldoorlog. Na jaren van stilstand bloeit de Duitse economie in de jaren 50 en 60 op, maar er zijn te weinig arbeidskrachten in het land om die successen te verzilveren. De druk van bedrijven op de politiek groeit, en in 1955 antwoordt de bondsregering met het ‘Anwerbeabkommen’. Dat verdrag laat burgers uit Spanje, Italië en Griekenland voor 2 jaar overkomen naar het land van Bier en Bratwurst om er te werken.

In 1961 sluit ook Turkije zich aan bij dit initiatief. Maar liefst 750.000 Turken zien tussen dat jaar en 1973 hun kans schoon om via het Duitse rekruteringskantoor in Istanbul te ontsnappen aan de hyperinflatie, torenhoge werkloosheid en de politieke instabiliteit in hun eigen land.

De mannelijke gastarbeiders verrichten grotendeels hard en vuil werk in de bouw en industrie, vrouwen belanden vaak in de zorg, textiel en schoonmaaksector. Hun werkgevers zorgen voor onderdak in ‘Wohnheimen’, barakken naast de werklocatie met overvolle meerpersoonskamers en gebrekkige voorzieningen. 

De meeste Turken aanvaarden de omstandigheden - ze zijn toch niet van plan om lang te blijven. Ook niet nadat hun arbeidsvergunningen vanaf 1964 verlengd kunnen worden en familieleden mogen overkomen.

"In het begin wilden we allemaal terug naar Turkije, want die eerste jaren in Duitsland waren geen pretje", herinnert Osman* (80) zich. Hij komt in 1966 vanuit Istanbul in Duitsland aan. Eerst gaat hij in de Zuid-West Duitse stad Karlsruhe als kelner aan de slag, daarna wijkt hij uit naar West-Berlijn. "We spraken de taal niet, de lokale keuken kon ons niet bekoren, we waren constant aan het werk."

Tegelijkertijd voelt Osman zich erg welkom in Duitsland. "Velen van ons kregen bij aankomst op Berlin Hauptbahnhof, het centrale treinstation, bloemen overhandigd. Vergeet niet dat West-Berlijn in de jaren 60 nog volop aan het herstellen was van de oorlogsschade. Wij hebben geholpen om deze stad opnieuw op de kaart te zetten, of toch het westelijke deel ervan. De lokale inwoners waardeerden dat enorm."

In 1973 voert de Duitse regering een 'Anwerbestopp' in. De Duitse economie zit in een zware recessie na de wereldwijde oliecrisis en kan geen extra arbeidsmigranten meer toelaten. Op dat moment beslist Osman, net als zo'n 60 procent van zijn landgenoten, om Turkije permanent voor Duitsland in te ruilen.

"Als ik dan was teruggekeerd, kon ik heel moeilijk nog terug naar Berlijn. Wat als ik er spijt van zou krijgen? Rijk werd ik niet van mijn loon van 800 mark (ongeveer 400 euro nu zonder rekening te houden met inflatie, red), maar het was zeker meer dan wat ik in Istanbul had kunnen verdienen."

De ‘Gastarbeiter’ die blijven, laten nu massaal hun families overkomen. Ook zij worden in de jaren die volgen 'Almanyalı of 'Almanci' - termen die in Turkije worden gebruikt om Turkse migranten in Duitsland te beschrijven.

Veel Duits-Turkse gezinnen vinden onderdak in leegstaande appartementen in Kreuzberg, die eigenlijk al lang afgebroken of gerenoveerd hadden moeten worden na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog.

In de jaren 70 trekken die betaalbare woningen ook de aandacht van kunstenaars, punkers, bohemiens en activisten. Van een arme Turkse migrantenwijk ontwikkelt Kreuzberg zich in een razendsnel tempo tot een bruisende culturele hotspot.

Ook Osman profiteert met volle teugen van de nieuwe status van zijn buurt. Zijn actieve uitgaansleven in de talloze ‘Kneipen’ verklaart zowel zijn accentloze Duits, als waarom hij liever anoniem getuigt. "Ik had in die tijd veel Duitse liefjes, maar daar heeft niemand zaken mee", grinnikt de montere tachtiger.

Al het feestgejoel ten spijt, veel Turkse jongeren van de 2e generatie beleven de metamorfose van hun Kreuzberg op afstand. Zij zitten verstrikt tussen de culturele tradities van hun ouders en de drang om het vrije leven van West-Berlijn voluit te omarmen.

Die generatiekloof is een thema dat ook Hasibe (42) herkent, zaakvoerster van een schoonheidssalon in Wedding - nog zo'n wijk met een omvangrijke Turkse gemeenschap. Haar ouders komen in de jaren 60 vanuit de Turkse havenstad Mersin naar Berlijn om te werken als mechanieker en verpleegster, zijzelf is geboren en getogen in de Duitse hoofdstad.

"Zelf heb ik alle kansen gekregen van mijn progressieve ouders, maar voor veel leeftijdsgenoten was je Duits voelen en gedragen helemaal niet evident. Hun ouders spraken amper Duits, omdat alle collega's op de werkvloer net als hen Turks waren. Daarom bleven ze ook na het werk veilig in hun Turkse kringen en verwachtten van hun kinderen hetzelfde. Veel van mijn vriendinnen mochten trouwen met wie ze wilden, zolang het maar een Turk was."

"Het zou mij verbazen als deze landgenoten gisteren even hard hebben gesupporterd voor het Duitse elftal als voor Turkije vandaag", vult de onderneemster aan. "Ik heb daarentegen constant tussen mijn 2 voetbaltricotjes gewisseld dit EK. Helaas is dat intussen al niet meer nodig voor Duitsland."

Maar 'onbekend is onbemind' geldt volgens Hasibe ook in de omgekeerde richting. "Dinsdag was er grote hetze over de ‘wolvengroet’ die de Turkse verdediger Merih Demiral maakte tijdens de match tegen Oostenrijk. Meteen werd bijna het voltallige Turkse team door de Duitse pers als extremistisch bestempeld."

"Terwijl het handgebaar uit de Ottomaanse mythologie niet per se verwijst naar De Grijze Wolven (een Turkse ultranationalistische groepering, red). Meer nog: in Turkije wordt de groet evengoed in liberale kringen bovengehaald als teken van trots en overwinning."

9 november 1989 staat in het geheugen van iedere Duitser gegrift. Maar voor veel migranten in Duitsland – en zeker in Berlijn – luidt de val van de muur een tijd van grote onzekerheid in. Economische instabiliteit en de instroom van nieuwe migranten uit Oost-Europa brengen sociale spanningen met zich mee, met als gevolg verschillende racistische incidenten en zelfs enkele extreemrechtse aanslagen.

Osman kan zich de grimmige sfeer van de jaren 90 nog helder voor de geest halen. "Ik vond het aangenamer leven in West-Berlijn toen de muur hier nog stond. De onvrijheid in de oostelijke gebieden betekende meer vrijheid voor ons. Na de Wende sliepen hier plots mensen op straat!"

Ondanks alle veranderingen houdt Osman van Kreuzberg. "Ik durf zelfs meer zeggen: ik bén Kreuzberg!" Waarna hij en zijn vriend Kelam het lijflied van hun wijk afsteken: "Kreuzberger Nächte sind lang. Erst fangen sie ganz langsam an. Aber dann, aber daaann …" Een melodie die vanavond bij Turkse winst ongetwijfeld op alle straathoeken zal weerklinken.

Hasibe heeft maar weinig herinneringen meer aan het IJzeren Gordijn uit haar kindertijd, wel aan de opkomst van extreemrechts. "Intussen woon ik in Brandenburg. In mijn nieuwe woonplaats Hennigsdorf behaalde de radicaal-rechtse partij AFD bij de laatste verkiezingen een monsterscore. Zoiets baart mij zorgen, al heb ik er voorlopig nog geen problemen gehad."

Op de weg terug naar mijn appartement in Prenzlauer Berg fiets ik voorbij Erol (30), een muziekproducer uit Nordrhein-Westfalen. 3 jaar geleden trok hij naar Berlijn om het te maken in de Duitse hiphopscene, recent mocht hij bij een groot muzieklabel tekenen.

"Mijn grootvader is als arts naar Duitsland gekomen om hier onder betere voorwaarden te kunnen werken. Enkele jaren later werd mijn vader geboren; hij heeft nooit een andere Heimat gekend dan Duitsland. Toch voelde uitgerekend hij zich in zijn jeugdjaren vaak een tweederangsburger. Het helpt ook niet dat de ouders van zijn Duitse vrouw, mijn mama, hem nooit volledig aanvaard hebben. Tot op de dag van vandaag zit die relatie scheef."

Toch ziet Erol de toekomst rooskleurig in voor de huidige en de komende generaties Duits-Turken. "Mijn Turkse vrienden zijn eigenlijk niet bezig met hun afkomst, onze generatie wil gewoon haar eigen ding doen. En dat lukt goed als je ziet hoeveel creativiteit er spontaan voortkomt uit de Berlijnse culturele mix."

Ook al mogen we een tolerante samenleving nooit als vanzelfsprekend beschouwen, toch vindt de jonge producer dat we al veel verder staan dan we denken. "Kijk maar naar hoe voetbal ons verbindt, met spelers uit alle hoeken van de wereld in verschillende nationale elftallen. Ook het Duitse team is superdivers en aanvoerder İlkay Gündoğan – een migrant van de 3e generatie - heeft dit EK opnieuw harten gewonnen."

Wie vanavond wint, maakt Erol niet veel uit. "Als we maar allemaal samen kunnen feesten na de match: Turken, Nederlanders, Duits-Turken en andere nationaliteiten. Heute sind wir alle Berliner!"

*Osman wou enkel anoniem getuigen, zijn echte naam is bij de redactie bekend.