De klank van de horizon of ontrafelde Vlaamse leeuwen: Kunstenfestival Watou toont 'het landschap van de verbeelding' 

'Landscape of the imagination', 'landschap van de verbeelding', dat is het thema van het Kunstenfestival Watou. Het vlakke land aan de 'schreve', de grens met Frankrijk, doet je vanzelf al wegdromen. Ook voor kunstenaars en dichters blijft de Westhoek een onuitputtelijke bron van inspiratie.

In de Sint-Bavokerk van Watou kijk je naar dat landschap op beeldschermen. Een verticale lijn scant de horizon en tegelijk hoor je allerlei klanken. Kunstenaar Werner de Valk is gefascineerd door wat je op de einder ziet: bomen, gewassen, gebouwen. Hij ontwikkelde software om de beelden die hij zag om te zetten in klanken. Een vlakke horizon klinkt monotoon, begroeiing doet de toonhoogte klimmen. Het resultaat is een meditatief bad voor je oren.

Nog meer geluiden om bij weg te dromen vind je in een kleine kapel op het domein De Lovie in Poperinge. Jem Finer, in een vorig leven een van de stichtende leden van de punkband The Pogues, laat er allerlei klankschalen weerklinken. Onderdeel van een compositie die in 1999 is opgestart, 1.000 jaar moet duren, en deze zomer dus de Westhoek aandoet.

Tegenover de kerk van Watou is de vroegere pastorie, een groot, wat vervallen pand, een nieuwe locatie voor het kunstenfestival. De Nederlandse ‘textielarcheologe’ Lie van der Werff heeft een kamer behangen met 500 vellen papier, waarop 10.000 kleine stukjes gele en zwarte stof zijn geprikt. Op de charmante oude tegelvloer ligt een tapijt van zwarte en gele draden.

Lie Van der Werff kwam op haar fietstochten door Watou af en toe een Vlaamse ‘strijdvlag’ tegen, een Vlaamse leeuw in uitsluitend geel en zwart, waar vooral radicaal-rechts mee zwaait. "Toen ik thuis kwam, besloot ik die vlag als mijn materiaal te gebruiken."

De kunstenares verknipte de vlaggen eerst en ging ze vervolgens letterlijk tot op de draad ontrafelen, met spelden. Dat deed ze samen met 200 vrijwilligers, inwoners van Watou, leerlingen, bejaarden, ook mensen met een beperking. "Een eenvoudig werkje, maar boven dat gepriegel aan lange tafels ontstond er wel een verbinding, een gesprek."

Om verbinding is het de kunstenares te doen. Ze wil de vlaggen niet vernietigen, maar herijken. "Ik wil benadrukken dat dit geen agressieve daad is, daarvoor ben ik te precies te werk gegaan. Ik heb wel ingegrepen in de polarisatie, de aanklacht, de manier waarop deze vlag wordt gebruikt als propaganda. Daar zet ik een feminien beeld, een vrouwelijke stem tegenover."

Ook het Haïtiaans-Belgische duo Lafleur en Bogaert hangt de vlag uit in Watou. Met banieren uit klassieke materialen, maar ook gestikt van het plastic-achtige weefsel van boodschappentassen uit Congo. De inspiratie kwam van de kerkvaandels van Watou, geïnjecteerd met Afrikaanse en voodoo-traditie.

De Nederlandse Monique Broekman was verrast door het aantal verenigingen in Watou, van middenstand tot toneel en gregoriaans gezang. Ze nodigde 7 mensen uit 7 verenigingen uit om samen te eten en ging hen daarna afzonderlijk interviewen, met veel stilte voor en na. Het geheel verwerkt ze tot een intieme, huiselijke video-installatie in het vervallen kasteel De Lovie in Poperinge. Waarbij je ook zelf kunt aanschuiven.

Mikes Poppe is een Belgische beeldend kunstenaar en performance-artiest. 2 jaar geleden sleepte hij een hele zomer een beeld achter zich aan op een akker in Watou, waarbij hij een diep spoor achterliet. Nu draait alles om de vijver van De Lovie. Daar neemt Poppe elke festivaldag plaats in een strandstoel die op een platform is gemonteerd, midden in de vijver, net boven het wateroppervlak. Op onvoorspelbare tijdstippen wordt het water wild rondom en spoelt over hem heen. 

‘Lichaam’ en ‘tijd’ zijn belangrijk in het werk van Poppe. "Mijn lichaam is mijn gereedschap, ja, en door de tijd te nemen wordt die tijd stroperig, krijgt die een extra betekenislaag, wordt de tragiek van het leven zichtbaarder."  De Westhoek is daarvoor de ideale plek, vindt de kunstenaar: "Je hébt al tijd wanneer je naar Watou komt. Mensen nemen hier de tijd om te kijken en de verstilling op te zoeken."

Op het Kunstenfestival kom je gerenommeerde kunstenaars tegen, zoals Panamarenko of Hans Op de Beeck. Of Koen Vanmechelen, die voor het 3e jaar de inspirator van het festival is. Daarnaast zijn er de minder bekende ‘kampeerders'. Van de ruim 40 kunstenaars had twee derde zich vorig jaar kandidaat gesteld om een poosje te komen verblijven in Watou en contact te leggen met inwoners en streek. Het resultaat van die 'immersie' is deze zomer te zien.

"Watou blijft een experiment", zegt Koen Vanmechelen. "Gevestigde waarden kun je vinden binnen museummuren. Hier is het geen veilige omgeving, maar wel een die leeft, ruw en onaf is, en vraagt om confrontaties. Watou is een moeilijk, maar boeiend gegeven. Hier worden nieuwe kunstenaars geboren."

Na 3 edities loopt het Watou-engagement van Koen Vanmechelen ten einde. Maar er is wel al opnieuw een ‘open call’ gelanceerd, dit keer naar kunstenaarscollectieven. Er zijn al meer dan 250 aanmeldingen, waaruit een jury een keuze zal maken.

De stad Poperinge, organisator van het kunstenfestival, is er alles aan gelegen om het evenement in stand te houden. Maar het blijft een heksentoer om elk jaar de nodige middelen bijeen te krijgen. "Het kan onmogelijk zonder centen van de Vlaamse overheid," benadrukt schepen van cultuur Loes Vandromme (CD&V).  

Koen Vanmechelen zelf koestert een persoonlijke band met Watou. "In 2000 bracht ik hier mijn project ‘Cosmopolitan chicken’, de kruising van een Mechelse koekoek en een poulet de Bresse, precies op dit snijvlak aan de Belgisch-Franse grens."

Bij wijze van afscheid liggen 2 enorme bronzen handen in de inkomhal van kasteel De Lovie. "De ene hand geeft zaden aan de wereld, de andere ondersteunt een kuiken. We hebben altijd de keuze: openen en geven, of pakken en dichtknijpen." Het raakt aan het kernthema van Vanmechelen: de verstoorde relatie van de mens met de natuur.  

Eerder dit jaar overleed dichter Gwij Mandelinck. Samen met zijn echtgenote was hij de stichter en bezieler van de kunst- en poëziezomers van Watou. In het festivalhuis op het dorpsplein is een gedicht van hem te horen, en een poëtisch antwoord van collega-dichter Paul Demets. Op 10 augustus is er ook een performance in woord en beeld ter ere van Mandelinck.

Gedichten zijn overal te lezen in Watou, prachtig vormgegeven op muren, trappen, kasseien, kerkramen of tuinstoelen. Er is ook poëzie te horen. Her en der in Watou zijn stukjes haag al enige tijd niet meer gesnoeid. Die verbergen luidsprekers waaruit stemmen klinken. De gedichten zijn vaak speciaal voor het festival geschreven, in rechtstreeks gesprek met de beeldende kunst.

Op de fiets kun je een poëzieroute rijden, getiteld ‘Zwemlessen voor later’, met gedichten van 13 ‘klimaatdichters’. Het mag dan in de zomer de vredige Westhoek lijken, vergis je niet: in november nog werd ditzelfde Watou 2 keer in één week tijd geteisterd door overstromingen.