Hoe ga je om met een toxische baas op de werkvloer? "Vermijd een rechtstreeks gesprek"

“Leidinggevenden die toxisch leiderschap vertonen, beseffen dit vaak zelf niet”, begint Gerrit Sarens. Als ex-professor economie aan de UCL, auteur rond leiderschap en CEO van het mentoringbedrijf Ambits begeleidt hij leidinggevenden. “Als je dan met je baas in gesprek probeert te gaan, is de kans groot dat hij of zij in de verdediging schiet. In het ergste geval keert zich dat tegen jou, via wraakgevoelens of represailles.

Sarens raadt dan ook aan om een niveau hoger te gaan. “Boven een CEO zit nog een raad van bestuur, die de eindverantwoordelijkheid voor je organisatie draagt. Ik heb zelf nog gezien hoe bestuursleden na veelvuldige klachten het heft in handen namen, de toxische leider de laan uitstuurden en het bedrijf weer helemaal heropleefde.”

De HR-dienst of vertrouwenspersoon contacteren heeft volgens de expert weinig zin. “De slagkracht van die persoon is beperkt, want zij zijn als werknemer van het bedrijf evengoed afhankelijk van de interne leidinggevenden. Ook zij zullen een hoger orgaan moeten opzoeken.”

Hilde De Man van Idewe, de externe dienst voor preventie en bescherming op het werk, ziet dit anders: “Een vertrouwenspersoon heeft beroepsgeheim, waardoor je anoniem een melding kan doen. Dat is ook niet zaligmakend, want je ziet dan vaak dat de leidinggevende in kwestie op zoek gaat naar ‘de verrader’ in het team. Maar toch is het een signaal. En hoe meer signalen er uit verschillende hoeken komen, hoe beter.”

Zoek daarbij ook bondgenoten. “Verzamel een kritische massa om je heen die jouw mening over het leiderschap van je baas deelt”, bepleit Sarens. “Zo laat je de raad van bestuur inzien dat er écht sprake is van een structureel probleem. Er wordt al sneller geluisterd naar 20 werknemers dan naar één iemand die ‘misschien gewoon lange tenen’ heeft.”

Herkenbaar voor Martine* (56), ex-werkneemster bij een middelgroot bedrijf. “Mijn chef loog tegen de sterren op, kleineerde mensen en speelde collega’s tegen elkaar uit. Hij was onvoorstelbaar creatief in hoe hij je persoonlijk kon raken en probeerde ook vat te krijgen op ons privéleven. Op vergaderingen had ik steevast een hartslag van 160.”

Door dit angstklimaat durfde niemand hogerop te stappen, waardoor Martine alleen een formele klacht moest indienen. “De raad van bestuur zette na lang treuzelen een coachingstraject op voor mijn leidinggevende, maar ik mocht niet weten hoe dat verliep en wie die coach juist was. Discretie en een doofpotoperatie lagen erg dicht bij elkaar. Nadat ik enkele keren had geïnformeerd naar de stand van zaken, werd ik plots ontslagen.”

“Toch heb ik geen spijt van mijn klacht, want die heeft wel veel in gang gezet. Met ook het finale ontslag van mijn ex-leidinggevende tot gevolg na een zoveelste interne crisis.”

Maar wat als het hoogste orgaan binnen het bedrijf helemaal niet aan de slag gaat met de klachten? “Vaak wordt kritiek tegenover de baas niet meteen geloofd, omdat die meestal wél erg vriendelijk is tegenover de hogere leiding”, legt Hilde De Man uit.

Bewaar daarom zorgvuldig alle wispelturige e-mails en manipulatieve WhatsApp-berichten die je van je leidinggevende hebt ontvangen. "Om actie te ondernemen, moet de raad van bestuur ook eerst een dossier kunnen opbouwen.”

Begin daar op tijd mee. “Vaak is er al grote psychologische schade aangericht voor zo’n toxische figuur kan worden ontslagen.”

“Sommige directieleden focussen liever op het goede werk dat hun CEO levert en de mooie cijfers die hij of zij kan voorleggen, dan op het welzijn van de werknemers”, merkt Gerrit Sarens op. “In dat geval is de toxische leider niet de bron van het probleem, wél de cultuur aan de top van de organisatie. Durf dan te vertrekken.”

 “Hoe langer je zo’n situatie laat aanslepen, hoe meer impact dat leed in toekomstige werkomgevingen zal hebben”, treedt de Idewe-specialist hem bij. Veel werknemers gaan door eerdere slechte ervaringen overgevoelig reageren wanneer hun nieuwe baas duidelijke verwachtingen stelt. Terwijl feedback nu eenmaal hoort bij werk.”

Ook Silke* (30), die als administratief bediende in de vastgoedsector werkt, vertrok toen duidelijk werd dat er niks ging veranderen. “Nadat ik mijn C4 had gegeven, zei de stille vennoot van ons vastgoedkantoor me dat hij niet snapte dat ik het nog zo lang had volgehouden. Terwijl hij mijn baas net op het matje had moeten roepen.”

Toxisch leiderschap is altijd het gevolg van persoonlijke ‘bagage’. “Dat besef zorgt ervoor dat je met meer afstand en misschien wel empathie naar het gebeuren kan kijken”, vertelt de expert rond leiderschap.

“Zowel mijn eerste toxische baas als mijn huidige chef kampten thuis met huwelijksproblemen”, deelt Silke. “Hun frustraties en zorgen namen ze mee naar de werkvloer. Zodra ik dat begreep, nam ik hun opmerkingen minder persoonlijk en kon ik beter met de situatie omgaan.”

"Als werknemer kan je ook leren om je mentaal te beschermen tijdens een confrontatie”, vult De Man aan. “Daar zijn verschillende psychologische technieken voor. Zo visualiseert een cliënt van mij altijd een bloemenhaag tussen haarzelf en haar leidinggevende om meer mentale ruimte te kunnen nemen. Al moet je daar wel goed op oefenen."

Zeker voor gevoeligere types is het cruciaal om zich psychologisch te wapenen. “Zij zijn vaak het eerste slachtoffer van toxisch leiderschap.”

Elien* (38), boekhoudassistente, weet er helaas alles van. Zij kreeg 3 keer na elkaar te maken met een toxische leidersfiguur. “Doordat ik zelf een moeilijke jeugd had, sta ik niet altijd even sterk in mijn schoenen. Het is alsof werkgevers dat ruiken.”

“Ik zie te veel mensen van de ene toxische situatie in de andere belanden, omdat ze hun slechte werkervaring nog niet verwerkt hebben”, weet Sarens. “Neem liever de tijd om te reflecteren over de situatie die zich heeft voorgedaan. Waarschijnlijk had je gewoon dikke pech, maar misschien was er ook sprake van een ‘mismatch’ tussen jou en het bedrijf?”

“Voor sommige mensen kan het een goed idee zijn in een ‘zachtere’ sector te gaan werken, of in een werkomgeving waar er meer vrijheid en ruimte voor persoonlijke ontwikkeling is. Toxische leiders zullen er altijd zijn, maar in competitieve omgevingen is de kans op dergelijke types wel groter.”

“Gelukkig zien we steeds meer bedrijven een charter of gedragscode opstellen - een positieve evolutie”, vindt Hilde De Man. “Uiteindelijk is het creëren van een veilige werkomgeving ook in het belang van de leidinggevende zelf, al was het maar om uitval en burn-outs binnen het team te vermijden.”

Ook Elien drukt nu even de pauzeknop in. “Ik heb een psycholoog en loopbaanbegeleider onder de arm genomen om uit te zoeken wie ik ben en wat ik nodig heb in een job. Intussen is het mij duidelijk geworden dat de hiërarchische structuren in de financiële wereld gewoon niet bij mij passen.”