5 jaar na de massaprotesten in Hongkong: "China heeft zijn ware gezicht getoond aan de wereld"

Vijf jaar geleden gingen de beelden van het protest in Hongkong de wereld rond: honderdduizenden tot een miljoen betogers in zwarte kleren die week na week door de straten van de stad trokken. De gele helmen en paraplu's die ze meedroegen, tegen de regen maar ook om zich te beschermen tegen het waterkanon en traangas van de politie. De kleurige post-its op de muren van de metro en op universiteitscampussen met slogans als 'Revolution of our Times' of 'Be water', wees sterk en ongrijpbaar. 

Alles begon in februari 2019 toen de regering in Hongkong een wetsvoorstel wou aannemen dat het mogelijk zou maken om verdachten uit Hongkong uit te leveren aan het Chinese gerecht. Dat wekte meteen het wantrouwen op van de oppositie, maar ook van de zakengemeenschap in Hongkong.

Door die wet zouden Hongkongers voortaan berecht kunnen worden in China. Sinds de overdracht van Hongkong aan China in 1997 behield de stad haar autonomie en eigen systeem onder het motto '1 land, 2 systemen'. Hongkong erfde van de Britten een onafhankelijk rechtssysteem, een eigen munt maar ook persvrijheid en vrijheid van meningsuiting. De groeiende bemoeienis van Peking leidde tot onrust.

Al snel sloeg het protest over naar de hele stad. In juni liepen tot een miljoen betogers mee tijdens de manifestaties: veel jongeren en studenten, maar ook arbeiders, leraars en ambtenaren. Het protest keerde zich ook tegen de groeiende invloed van de 'mainland' Chinezen in Hongkong, die de schaarste op de woningmarkt nog opdreven. Veel Hongkongers hadden het gevoel dat ze tweederangsburgers werden in hun eigen stad.  

Aan het massaprotest kwam abrupt een einde toen alle manifestaties begin 2020 verboden werden vanwege de covidpandemie. Een half jaar later voerde de regering in Hongkong onder druk van Peking een zogenoemde nationale veiligheidswet in. Die maakte zowat alle protest tegen het regime strafbaar. In de maanden na de invoering verdwenen honderden leiders en deelnemers aan de protesten achter de tralies. 

5 jaar later is het moeilijk om nog Hongkongers te vinden die openlijk durven spreken. Deelnemers aan het protest die ik in 2019 met naam en toenaam kon interviewen, doen dat nu liever niet meer. "Te gevoelig" en "ik loop het risico mijn job te verliezen". Velen zijn vertrokken, naar Groot-Brittannië, naar Australië of Taiwan.

Alice Cheung *, die intussen in ons land woont, weet vanwaar die angst komt. "Niemand weet nog waar de limiet ligt van wat mag of niet mag. Leerkrachten worden gearresteerd omdat ze in hun klas iets fout hebben gezegd. In juni werden 3 voetbalsupporters opgepakt omdat ze zich tijdens de WK-kwalificatiematch van Hongkong tegen Iran hadden omgedraaid toen het Chinese volkslied werd gespeeld. Dat maakt dat mensen liever zwijgen en doorgaan met hun leven."

Sinds de invoering van de nationale veiligheidswet zijn bijna 1.000 Hongkongers veroordeeld. 47 leiders en bekende gezichten van het toenmalige protest, zoals Joshua Wong of krantenuitgever Jimmy Lai, kregen lange gevangenisstraffen voor 'deelneming aan onwettige samenkomsten' en 'poging tot omverwerping van de staat'. Honderden anderen zijn intussen vrijgelaten, maar hebben moeite om opnieuw een plaats te vinden in de maatschappij. Naar schatting tot een half miljoen Hongkongers (op een bevolking van iets meer dan 7 miljoen) zijn vertrokken. 

Een van hen is kunstenaar Kacey Wong. Wong liep tijdens de protesten van 2019 in de kijker met politieke performances waarin hij zich verkleedde als politieagent terwijl hij een mobiele gevangenis voor zich uit duwde of door de straten liep in een kartonnen tank - een verwijzing naar het Tiananmen-drama in Peking in 1989.

Wong woont nu in Taiwan: "Als ik niet was vertrokken dan zat ik nu ongetwijfeld ook weg te rotten in een gevangenis." Dat niemand in Hongkong nog wil praten over de protesten van 5 jaar geleden noemt hij 'vrijwillig geheugenverlies': "wat ze hebben meegemaakt - de politieke omwentelingen, de coronalockdowns - is zo pijnlijk dat ze het niet opnieuw willen beleven. Dus dwingen ze zichzelf om het te vergeten."

Intussen zijn er ook Hongkongers die vertrekken vanwege de verslechterde economische situatie: de vastgoedprijzen kelderden, investeerders vertrokken naar Singapore en de beurzen namen een duik. Toch blijft Hongkong een belangrijke plek voor buitenlandse bedrijven, zegt Siegfried Verheijke van Flanders Investment and Trade: "Hongkong blijft de toegangspoort tot China. De rechtspraak blijft hier betrouwbaar en een juridisch bindende overeenkomst is gemakkelijk te verdedigen." 

Intussen worden de Hongkongers die vertrokken vervangen door nieuwe migranten uit China, die worden gelokt met interessante arbeidsvoorwaarden. "Het klopt dat Hongkong meer Chinees is geworden, en dat zullen we moeten accepteren", zegt Verheijke. "Maar het is nog altijd een heel veerkrachtige plek, met veerkrachtige mensen die blijven vechten voor de stad waarvan ze houden. Ook voor bedrijven blijven hier veel mogelijkheden."

Net zoals vele Hongkongers in het buitenland hoopt Alice Cheung ooit terug te keren. "Ik blijf trots dat wij de moed hadden een opstand te organiseren. Maar we hadden de reactie van het regime in Peking onderschat. Het voordeel is dat de Westerse landen China nu veel beter kennen dan vijf jaar geleden. Dat is belangrijk in internationaal perspectief, vandaag voor de oorlog in Oekraïne en morgen voor de situatie in Taiwan."

(* Alice Cheung is een schuilnaam)